1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

КОРГУНЧУГ "КӨК КИТ"

Кандыг-даа ада-ие кижи ажы-төлүнүң айыыл чок чоруу дээш, оларның сагыш амыр чуртталгазы дээш хүн бүрүде сагыш-салып чоруур. Ындыг болбуже, кажан-бир уруг-дарыгга бир-ле озал-ондак таваржырының айыы­лы бар. Ооң бирээзи — Интернет. Информастыг-телекоммуникациялыг четки Интернет – XХI чүс чылда кончуг дүрген сайзыралды апкан, аажок ажыктыг болгаш чугула чүүл. Чүгле шын ажыглап билир-ле болза, ооң эки талалары хөй. Ындыг-даа болза, ооң багай талазы база бар. Бүгү делегей четкизинде айыылдыг чүүлдер-ле хөй. Ол дээрге-ле Интернет четкизинде назы четпээннерге айыылдыг сайттарның, оюннарның хөйү база оларның хоруг чогу. 
Сөөлгү үеде социал четкилерде элээдилерни амызынга четтинеринче ыдалаптар айыыл­дыг оюннар ниитилелде улуг дүвүрелди оттуруп турар. Ылаңгыя бо хүннерде «Көк кит» (синий кит) деп оюн дугайында чугаалар школачылар, башкылар база ада-иелер аразында хөйү-биле тарап эгелээн. Ынчангаш ол дугайын ТР-ниң Өөредилге болгаш эртем яамы­зында Республиканың психология-медицина-социал дуза чедирер «Сайзырал» төвүнүң педагог-психологу Светлана Сартыылдан тайылбырлап бээрин диледим.
Светлана Серекеевнаның чугаазы-биле алырга, Тывага эрткен чылдан тура мындыг хоруглуг оюннар-биле ойнаан 12 уругну илередип тыпкан. Ол дээрге-ле Кызыл хоорайдан, Бии-Хем, Чеди-Хөл, Таңды, Каа-Хем кожууннардан 6-8 класстың өөреникчилери. Орус чурттакчы чону хөй черлерде, орус дылды эки билир уруглар колдуунда ойнап турар. Чүге дизе ол оюннарда даалгаларга орус дылга эки харыылаптар, тайылбырлап шыдаар кижилер ол оюнче ханылап кире бээр. Элегес-Аксындан ол айыылдыг оюнче кире берген 10 класс школачыны башкызы эскерип каан. Бир уруг ол оюнну ойнааш, каът бажың кырындан шураарын оралдажып турган дээрзин төрелдери чугаалаан. Республиканың уругларның болгаш элээдилерниң психологтуг кадыкшылга төвүнде бо уругларны эмнеп, уруг бүрүзү-биле психотерапевтер тускай программа-биле ажылдап турар.
«Көк кит» ышкаш оюннар хөй, оларның эң-не билдингирлери «Киты плывут вверх», «Разбуди меня в 4:20», «Тихий дом», «Рина», «Няпока», «Море китов». Бо оюннарны 2013 чылда Украи­нага ажылдап кылган. Айыыл­дыг оюннарны эң-не баштай Казахстанга хөй элээди уруглар ойнап турганы билдинген. 2014 чылда ол чуртка айыыл­дыг оюннардан 19 уруг амы-тынынга четтинген. Чурттуң баштыңы Н.Назарбаевтиң айтыышкыны-биле  хөй-ле яамылар (ИХЯ, ФСБ…) шудургу ажылдаанының түңнелинде, 2016 чылда байдал чүгээртээн.
2015 чылдан тура ТР-ниң Өөредилге болгаш эртем яамы­зы биле «Сайзырал» төвү­нүң психологтарының тургус­каны «Өөредилге адырынга кибер айыыл­ чок чорук ханды­рыл­га­зының методиктиг сүме­ле­ри» деп методиказы-биле республиканың школалары ажылдап эге­лээн. Уругнуң амыдыралынга, кадыынга айыыл­ тургузуп турар онлайн озал-ондааның хевирлериниң, элээдилерниң компьютер аарыының дуга­йында башкыларга, өөредилге черлериниң психологтарынга, ада-иелерге база школачыларга методиктиг сүмелерни аңаа киирген. Кичээлдерни, класс шактарын, бүгү школаның ада-иелер хуралдарын тускай сүмелер-биле башкылар эрттирип турар. Айыыл­дыг оюннарны ойнап турар уругларны илередип тывары-биле анкетированиени чорудуп, уругларның соталыг телефоннарында харылзаазын хынап, школага өөренип кээрге, телефоннарын дужаат­тырып турар. Школаның эмчилери уругларның эът-кежин (ол айыыл­дыг оюннар үезинде хол, будунга киттер, ховаганнар, единорогтар… шыйбактап алган болур) үргүлчү хынап турар. Бир эвес ойнап турар уругну илередип алза, ада-иези-биле чугаа чорудуп, уруг-биле психологтар ажылдап эгелээр.
Уругларын эки кичээнгейге алырын, ылаңгыя даңгаар эртен 4-7 шактарда туруп, удувайн турарын эки көөрүн психологтар ада-иелерге чагып турар. Ол үеде уруг телефон-биле харылзажып, оюнга киржип эгелээр. Чүге 4 шакта дээрге, ол үеде кижиниң, ылаңгыя элээди уругларның мээзи эки ажылдаар, хөй медээ чыып алыр үези. «Көк кит» деп оюнда 50 даалганы кураторнуң айтыышкыны-биле күүседир. Ол даалгаларны күүсетпейн барза, кеземче алыр дээн ышкаш уругну психологтуг коргудуушкун-биле аайын­че киирип алыр (бажыңын өрттедиптер, газын кывыскаш, удуй бээр азы бедик черден шураар дээш оон-даа өске). 
Мындыг оюннарга кижи бүрүзү алзып болур, ынчалза-даа хөй кезиинде элээдилер киржип турар. Элээди кижиниң сеткили уян, улус аайынче белен кирер. Ынчангаш школазында азы бажыңында психологтуг албадаашкын, чөрүлдээ, билиишкин чок, чааскаанзыргай, дүвүрээзинниг, кымга-даа херек чок мен, меңээ кым-даа ынак эвес деп бодап чоруур уруглар, ол ышкаш сонуургак, эш-өөрүн өттүнгеш, психологтуг байдалы баксыраан уруглар колдуунда ындыг оюннарже кире берген боор.
Компьютер «аарыын» XХI вектиң аарыы деп болур. Аңаа хөй кезиинде элээдилер алзыптар. Ооң-биле бүгү делегейде демисежирин оралдажып турар. Компьютерге хамаарылга бистиң чурттуң бир берге айтырыы болу бээр деп 10 чыл бурунгаар сагышта-даа чок турган болгай.  Ол дугайын бир-ле дугаар эрткен вектиң 80 чылдар эгезинде америк эртемденнер чугаалап эгелээн. А Россияда ындыг ойнакчыларны эмчилер 7-8 чыл бурунгаар эмнеп эгелээн. А ол айыыл чылдан чылче өзүп, чидигленип-ле олурар. Улуг-даа, бичии-даа кижилер компьютер болгаш телефон оюннарын ойнап, интернет-кафелер болгаш ойнаар клубтарже барып турар. 
Бистер шупту бир катап компьютерлиг оюннарны азы атракционнарга ойнап турган болгай бис. А чүге чамдык ойнакчылар үргүлчү ойнаксаар апаар, а өскелер – чок? Ол хөй кезиинде кижиниң аажы-чаңының онзагайындан хамааржыр. Ындыг айыылдыг бөлүкке хуулгаазын бодалдар азы хөй-ле хоозун күзелдер бодаар азы бодун үнелеп билбес, эш-өөр чок, чаас­каанзыргай база баштыңчы болуксаан күзели бүтпейн барган элээдилер хамааржыр.
Социал четки кижиге сонуур­га­лының аайы-биле эш-өөр тып алыр, олар-биле харылзажыр арганы бээр. Чааскаанзыргай, эш-өөрү-биле харылзаа чок уруглар ындыг сайтылар таварыштыр виртуалдыг (көрүп, ужуражып чорбааны) эш-өөр тып алыр аргалыг боор. Бир эвес уруг үргүлчү интернетке олурар болза, ооң физиологтуг болгаш психологтуг кадыкшылынга улуг хоралыг. Кижилер-биле «дириг» харылзаа тударынга, өөредилгеге, ажылдаарынга сонуургалы, хөөнү чидер. Билбейн, өске, хоруглуг азы вирус­туг интернет курлавырларже порнографиялыг, таныжылга сайттарынче уруглар интернет дамчыштыр кире бээриниң айыы­лы бар. Наркотиктер, секта­лар дугайында медээлер, интернет-бузурукчуларның аспаанче база кирип болур.
Ынчангаш ада-иелер ажы-төлүнче хөй үезин, улуг кичээн­гейин салып, оларның сонуургалдарын, эдержир эш-өөрүн үргүлчү айтырып, социал четкиге олурар үезин кызыгаарлап, хоруглуг оюннар ойнаарын, назы-харынга дүүшпес кинолар көөрүн болдурбас болза эки. Бо бүгү чүүлдер айыылдыг дээр­зин уругга билдингир кылдыр тайылбырлап бээри чогумчалыг. Таптыг тайылбырлавайн, кызыгаарлап, хоруп туруп бээрге, уругнуң сонуургалы улам оттуп, улгадып болур.
Онлайнда (интернетте) эштеринге бажыңының адрезин, телефоннарын, бодунуң хуу (школазын, клазын, агаарлаар ынак черин, школа соонда чанар шагын, ада-иезиниң ажылдап турар черлерин дээш оон-даа өске) медээзин кандыг-даа байдалда, кажан-даа бербес кылдыр ада-иелер ажы-төлүн өөредир. Ол ышкаш интернетте эштери-биле кажан-даа ужуражып болбазын, интернеттен номчааны азы көргени чүүлдери чамдыкта көңгүс шын эвес база боор деп уругга билиндирери чугула. Уруг Интернет таварыштыр чүгле өөредиглиг болгаш сайзырадыр оюннар-биле ойнаар ужурлуг. Ада-иези чүгле хайгаараар дээш эвес, а ол дээш сагыш човап, дузалаар, ону камгалаар дээн сорулга-биле кылып турар дээр­зин уруг билзе чогуур. 
«Уруг өскээр чардыкпазын дээш, 8-9 харлыындан эгелеп сонуургалының аайы-биле янзы-бүрү секциялар, бөлгүмнерже хаара тудары күзенчиг. Амыдыралы долу, хостуг үезин шын ажыглап билир, спортка, хөгжүмге, уран чүүлге сонуургалдыг, мурнунда сорулгалар салып алган, чалгаараар чай чок уруг, «Көк кит» дээн ышкаш оюннарны херекке-даа албас, сонуургавас-даа» —  деп, Светлана Серекеевна чугаалады.
Алдынай СОЯН 
белеткээн.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.