1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

КОСМОСЧЕ УЖУДУУШКУННУ ТЫВАГА МЕДЕГЛЭЭНИ

1961 чылдың апрель 12-де  октаргай делгеминче ужудуушкунну делегейге эң-не баштай совет космонавт Юрий Алексеевич Гагарин кылган. Ук болуушкун дугайында медээни  тыва чон бир дугаарында «Шын» солундан номчаан.
1961 чылдың апрель 13-те үнген №88 «Шынның» бирги арнын бүрүнү-биле төөгүлүг болуушкунга тураскааткан.  «Октаргайже ужудуушкунну совет кижи эгелээн!» “Бирги космонавт Совет Социалистиг Республикаларның Эвилелиниң хамаатызы Юрий Алексеевич Гагарин болган» деп улгаттыр парлаан домактар кижиниң кичээнгейин хаара тудуптар. «Октаргайны чагырып алганнарга – совет эртемденнерге, конструкторларга, инженерлерге, техниктерге болгаш ажылчыннарга алдар!» деп кыйгырыгларны 1961 чылдың Май 1-ге СЭКП Төп Комитединиң Кыйгырыгларындан алган дээрзин айыткан. Корабль-спутникте бир холунда фотоаппарат, а бирээзинде бүрүлерлиг үнүш будуу тудуп алган октаргай делгеминде ужуп чоруур Ю.А. Гагаринниң чуруу арынны каастаан. Ону чураан чурукчунуң ады билдинмес. 
«Октаргай делгеминче кижиниң делегейде эң баштайгы ужудуушкунунуң дугайында СЭТА-ның дыңнадыы» деп эгени көрээлиңер: «Делегейде эң баштайгы, иштинде кижилиг «Восток» деп октаргай корабль-спутнигин Совет Эвилелинден 1961 чылдың апрель 12-де Черни долгандыр орукче ужудуп үндүрген. Октаргайга ужугар корабль-спутниктиң космонавт-ужудукчузу Совет Социалистиг Республикаларның Эвилелиниң хамаатызы, ужудукчу майор Юрий Алексеевич Гагарин болуп турар.
Хөй чадалыг октаргай ракетазын чедиишкинниг ужудуп үндүрген болгаш космиктиг баштайгы дүргедээшкинни кылганының база чедирикчи-ракетаның сөөлгү чадазындан аңгыланган соонда, корабль-спутник Черни долгандыр орукка хостуг ужудуушкунун эгелей берген.
Баштайгы медээлерни­ езу­гаар алырга, корабль-спут­ник­тиң Черни долгандыр эрги­лиишкининиң үези 89,1 минута; Черниң кырындан бетики ыраашкыны (перигейи) 175 километрге деңнежир болган, а ындыкы хемчээли (апогейи) 302 километр болуп турар; оруктуң экваторже углуг ийленчээниң булуңу 65 градус 4 минута.
Корабль-спутниктиң космо­навт-ужудукчу-биле кады деңзизи болза чедирикчи-раке­таның сөөлгү чадазының деңзизин санаваска, 4725 килограмм.
Космонавт эш Гагарин-биле ийи талалыг радио харылзаазын тудуп харылзажып турар. Кыска чалгыглыг дамчыдыкчыларның частоталары 9,019 мегагерц болгаш 20,006 мегагерц, а эң кыска чалгыгларның диапазонунда 143,625 мегагерц болуп турар. Ужудуушкунда кос­монавтының байдалын радиотелеметриктиг болгаш телевизорлуг системаларның дузазы-биле хайгаарап турар.
МОСКВА, апрель 12. (СЭТА). Москваныы-биле 9 шак 52 минутада ужудукчу-космонавт майор Гагаринниң Мурнуу Американың кырынга ужудуп чорааш, «Восток» деп октаргай кораблинден дамчытканы болза: «Ужудууш­кун таарымчалыг чоруп тур, бодумнуң байдалым эки чор».
МОСКВА, апрель 12-де. (СЭТА). Москваныы-биле 10 шак 15 минутада ужудукчу-космонавт майор Гагаринниң Африканың кыры-биле ужудуп эртип чорааш, «Восток» деп октаргай кораблинден дамчытканы болза: «Ужудуушкун таарымчалыг  чоруп тур, деңзи чок байдалды эки эртип чор мен».
МОСКВА, апрель 12-де (СЭТА). Чер бөмбүрзээн долгандыр ужутканының соонда тормозтап доктаадырының шимчедикчи херекселдерин Москваның шагы-биле 10 шак 25 минута турда ажылдадып эгелээн­ болгаш космонавт-ужудукчу майор Гагаринниң космиктиг корабль-спутниги Совет Эвилелинде айыткан девискээрге хонары-биле орбита-оруундан чавызап бадыпкан».
Ооң адаанда «Октаргай делгеминче эң баштайгы ужудуушкундан кижиниң чедиишкинниг ээп келгениниң дугайында СЭТА-ның дыңнадыын парлаан. Ында «Көрдүнген шинчилелдерни чедиишкинниг доосканының болгаш ужудуушкуннуң программазын күүсеткениниң сөөлүнде «Восток» деп совет корабль 1961 чылдың апрель 12-де, Москваның шагы-биле 10 шак 55 минутада Совет Эвилелинде айыткан районунга таарымчалыг кээп хонупкан» деп медээлээн.
«Совет Эвилелиниң Коммунистиг партиязынга болгаш улустарынга! Бүгү чурттарның улустарынга болгаш чазактарынга! Бүгү депшилгелиг кижи төрелгетенге!» деп улуг эгениң адаанда СЭКП Төп Комитединиң, ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиумунуң болгаш Совет Эвилелиниң чазааның кыйгы­рыын парлаан. 
Дараазында эгелерде Юрий Гагаринни ВЛКСМ ТК-ның Хүндүлүг Дептеринде киир бижээ­нин база аңаа Никита Хрущевтуң байыр чедириишкинин чырыткан. 
“Өөрүшкү болгаш чоргаарал” деп эгеде Ю.А. Гагаринниң октаргай делгеминче ужудуушкун кылганынга тыва чоннуң  өөрүшкүзүн болгаш чоргааралын илереткен кыска материалдарны киирген. Оларны ол-ла олчаан парладывыс. Арында  төөгүлүг болуушкунга тураскааткан А.Даржааның шүлүү база бар. 
Бо үндүрүлгени номчуп ора, тыва парлалганың хоочуну “Шын” солунувуска ол үеде рес­пуб­лика амыдыралы-биле чергелештир ССРЭ-де, даштыкыда хүн бүрүде болуушкуннарны чонга кончуг дүрген болгаш чедимчелиг чырыдып турганын, номчукчуларның болгаш би­жикчилерниң сонуургалы улуг, идепкейлиин кижи дораан эскерип каар. 
Светлана ООРЖАК.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.