1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

КЫДАТ ТЫВАЛАРЫ

Кыдатта тываларның ниити саны 3000 хире кижи. Чамдык төрел бөлүктерни кайы чонга хамааржыры билдинмес, ынчангаш тывалар санын чарт түң-биле үндүрери берге айтырыг болуп бо хүннерге чедир ынчаар артып турар. 
Улуг улустуң чугаазындан алырга, тываларның саны өспейн турар. Кыдаттың эвээш санныг чоннарынга бир өг-бүлеге хамаарыштыр ажы-төлдүг болуру үш уругдан көвүдевес деп кызыгаарлап, бүдүү ассимиляция политиказын чорудуп эгелээни биче буурай чоннуң өзүлдезинге салдар чедирип турар.      
1950 чылдарда тываларның кырынче казахтар холуштур чурттап кирген деп турар. Ооң мурнунда колдуу-ла тывалар боттары амыдырап чораан. Казахтарның соонда 1990 чылдарда Кыдат эрге-чагырга чонну холуштур чурттадып эгелээн. Оон аңгыда эвээш санныг моолдар, дунканнар база бо черлерде бар. 1993 чылдан эгелеп школачылар кыдат, моол ийи дылды өөренир апарган. Чүге моол дылды өөредип турарыл дээрге, кыдат эртем тываларны калмык, бурят чоннарга чергелештир, моолдарның бир төрел-бөлүү деп көөр. Түрк дылдыг моол чон дээр.
А тывалар чеже-даа өске чоннарның аразында чурттап чорза, боттарының чаңчылдарын ам-даа сагып чоруурлар. Кыдат тываларының ааржы, саржаг (сарыг-үс дээрлер), курут, өремелиг сүттүг шайы өг бүрүзүнде бар. Оон ангыда дүлген эътти хүндүткелдиң демдээ кылдыр салыр. Казахтарның куруду үс чок, ак болгаш чигирлиг болур, а тываларның үстүг болгаш сарыг. Өгнүң даштындан эртип бар чорааш, чадып каан куруттуң өңүнден тыва өгнү танып аптар. Тыва уруглар курутка дыка ынак, хоорайже өөренип чорупкаш, ада-иезин куруттан чорудуп бериңерем деп долгаар. Ава-ачазы кызып тургаш ыяап-ла чорудуп бээрге, уруг­лары амырап алгаш, тырттыргаш интернетке: "Курут келген, ураа!" дээш бирээзи бижиптерге, өскези: "Меңээ база каштан арттырып каап көрем!" — деп харыы­лап бижиир. Бады-Очур кышкы үеде ажылдап чоруурда, карманынга ыяап-ла куруттар долдур суп алырын бижип турар. Бир катап дыка соок үеде аксынга курут суп алгаш уттупкан, оон сактып кээрге, чаагының ишти ойлу берген болган. Оон-даа өске солун ужуралдарын аныяк­тар интернет таварыштыр үлежип турарлар.  
Тывадан барган студент база дыка солун кылдыр бижип каан, кыдат чемни 2000 чылдардан эгелеп бичиилеп чип эгелээн. Ногаа аймаа база бар. А хөгжүм херекселинден шоор бар. Мандалаш деп үнүштен шоор кылып алгаш ойнаар. Тываларның шоо­ру Кыдатта ады алгып турар. Канас деп хоорайда шоор ой­наар тыва хөгжүмчүге тураскаал кылып каан. 
Шоор — Кыдаттың биче-буурай чоннарының хөгжүм херексели деп хүндүлүг даңзыже кирген. Хөөмейлээр аныяктар чок, бурун үеде турган деп бижип турар, ам уттундурган. Энир чылын бистиң Тывадан башкылар чалап, хөөмейни ка­тап өөренип эгелээннер.
Шоордан аңгыда игил бар, илгир деп адаар улус болду. Оон дош­пулуурну, дошпуур дээр.
Чемге хамаарыштыр немеп каайн: колдуу тыва чем чиир. Тыва чем чивейн, тывалап чугаалашпас болзувусса, бисти кым тыва дээрил деп бижип турар. Кыдат кухня делегейде мурнуку одуругда болгай, ындыг-даа болза, сайзыраңгай чурттуң сорунзазынга алыс­пайн, тыва аъш-чемин ам-даа хүндүлеп, чип чоруурлар. 
Тыва араганы чажыг кылырда дендии ажыглаар. Кыдат араганы кажан-даа дээрже чажып болбас, чүгле боттарының шиме арагазын чажар деп, меңээ аныяк­тар тайылбырлап берди.
Тыва дыл кичээлдери болбайн турар, тыва бижик чок, ты­ва дылда чүгле өглеринде чугаалажып турарлар. Моолдар деп санап турар болганда, бир дугаарында моол дылды өөредип турар, аңаа немей кыдат дылды 1990 чылдардан бээр өөредип эгелээн. Тываже сургуулдаар күзелдиг оолдар, кыстар бар. Бир оол тыва бижикти өөренип алгаш, чонумнуң төөгүзүн бижиир мен дээр. Ол өңнүктү Тываның күрүне университединге чиигелделиг өөредир арга болза, деткиптер улус болза улам эки. Оон өскелери база Тываже дыка келиксээр, сонуур­гаар деп, Кыдатта өөренип турар тыва студент интернет четкизинде бодунуң хууда арнында сонуургадып бижип турар.
 Ася Тюлюш белеткээн.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.