1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

КЫЖЫН ХААКТААР, ЧАЙЫН МАҢНААР

Сула шимчээшкин үезинде.
 
Чылыг үеде Улуг-Хем эриин­ге кежээки сериинде бо-ла агаар­лаар мен. Агаарлаан улус аразында улуг-биче, кырган-чалыы-даа, таваар агаарлап кылаштажып азы спортчу хеп кедип алган маңнап чоруур дээш кандыг-даа улус бар. Ажыы-биле чугаалаарга, чылыг үеде хем эриинде  амыдырал хайнып турар. 
Спортчу хеп кеткен маңнап чоруур улусту көргеш, оларның тура-соруун магадаар мен. Черле ынчаш спортка ынак, бодунуң мага-боду, кадыкшылы дээш анаа олурбас улусту — онзагай кижилер деп санаар мен. Бир катап агаарлап чорумда, бир-ле кижи менче уткуштур халып олур. Маңнап чоруурун көөрүмге, аныяк оол дег, чииги кончуг. Чоокшулап келзе-ле, көөрүмге, назы-харының дөгүй бергени шыра­йындан илдең акый болду. Доктаадыпкаш, чугаалажыксаам келирге-даа, чардыктырбас дээш, хая көрнүп-көрнүп, кылаштап эрте бердим. 
Элээн үелер эрткенде, ажылдаар черимге Кызыл хоорайның пенсио­нерлер ниитилелиниң даргазы Гертруда Бады-Сагаан ниитилелдиң ажыл-чорудулгазын “Шын” солунга чырыдар сорулгалыг келген. Ооң меңээ көргүскен чуруктарының аразындан ынчангы акыйны танып кагдым.  Шак ындыг тура-соруктуг назы-хары улгады берген улустуң сагыш-сеткили дыка-ла байлак, аныяк-өскенге арттырып каар үлегери бар боор дээш, ол акыйны сураглааш, тып алдым.  Севен Кыргысович Надыл болган. Ол  2018  чылдың март 1-де 86 харлаан. Назыны чеже-даа улгады берген болза, ам-даа кышкы үеде хаактап, а чылыг үеде  маңнап турар. Бодуңарның дугайыңарда чугаалап бээр силер бе, Севен Кыргысович  деп дилээримге мынчаар төөгүп берди: 
— Эрзин кожууннуң Мөрен суурнуң бир кыштаанга 1932 чылда бөдүүн өг-бүлеге  төрүт­түнген мен.  Хар-назыным улгады бергенде, школаже өөренип кирген болгаш, 1951 чылда Эрзин школазының 7-ги клазын доостум. Ооң соонда 8 класстан тура Кызыл хоорайның 2 ду­гаар школазынга өөрендим. 19 харлыымда школаны  доозуп турумда, шеригже келдирти берген. Эмчи шинчилгезин эртеримге, кадыкшылым-даа эки,  деңзим-даа  дурт-сынымга дүгжүп турган. Октябрь айда Абакан хоорайже аъттаныпкаш, аңаа баргаш, база эмчи шинчилгезин эртим. Ооң соон­да бисти демир-орукка олуртупкаш, барыын чүкче чорудупкан. Башкирияга бир шериг кезээнге баарывыска, ортумак школа дооскан каш кижини сержант школазынче өөредип чорудупкан. Ол школага 3 ай өөренгеш, чолаачы  шынзылганы база холга алган мен. Мээң турган ротам Ленинград — Москва аразының чазаг­лыг оруун кылып турган. Ынчангаш  аңаа чолаачылап турган мен. Сержант эрге алган соон­да, Башкирияның, Татарстанның шериг кезектеринче бисти тарадыр октапкан. Кезекке баргаш, баштай салбыр командири, ооң соон­да старшина, оон рота старшиназы апардым. 1954 чылда Новгородче бир кезекче октаптарга, аңаа база старшиналап тургаш, чанар үем келирге, аал-оранымче аъттаныптым. Шеригден халажып келгеш, дурт-сыным арай бичежек болгаш,  чолаачылаар хөңнүм чок болган. 
Бир хүн культура одаанга солун кежээ болган. Аңаа чеде бээримге, 7 класска мени өөредип турган  башкым таваржып келгеш, мени даарта школага чедип кел дээн. Эртенинде школага чеде бээримге, мени хелемечиледип каан. Ынчан шупту эртемнерниң башкылары орус хамаатылар чүве. Ынчангаш очулдурукчу база чугула херек турган. Математика, физика, география кичээлдеринге очулдурукчулап турдум. Элээн ажылдап чоруп турумда, кожууннуң өөредилге килдизиниң даргазы келдирткен. Чеде бээримге, “Нарын школазында башкылар чедишпейн тур, аңаа барып ажылдап көрем” — дээн. 
Шериг чоруп турумда чүгле ачам артып калган, а  авам школачы турум­да-ла чок болган кижи. Ачамның авазы кырган-авам ачамга дузалажып артып калган. Ачам боду чылгычы кижи. Төрүттүнген черим Мөрен-даа болза, өскен черим Нарын суур болгай. Авам, ачам  Нарын, Тес, Тере-Хөл дээш ол чоок-кавыга  сояннар аразынга аай-дедир көжүп амыдырап чораан улус.  
Нарын школазынга ажылдап чоруп тургаш, эштерим оолдар-биле  эртем чедип алыылыңар деп дугуруштувус. Башкы училищезинге бот-өөредилге-биле өөренип кирип алдывыс. 1957 чылда эжим Григорий Чоодуевич Ширшин-биле башкы училищезин доозуп алгаш, школага эге класстар башкылап ажылдаар дээш келиривиске, директор мени улаштыр дээди эртемден чедип, өөренип ал дээн. Дээди эртемни чедип алгаш келиримге, мени Мөрен школазынче чорудупкан. Аңаа баргаш, бир чыл ажылдап чорумда, база-ла кожууннуң өөредилге килдизи келдирткен. Чеде бээримге, Нарын школазынга  директорлаар сен дээн. 1963 чылга чедир Нарын школазынга директорладым. Аңаа ажылдап тургаш, ажы-төлүмнүң авазы-биле таныжып, өг-бүле тудуп чурттай бердивис. 
Элээн үелер эрткенде, Эрзин шко­лазынга физика, математика башкылап ажылдааш, ооң соонда ол-ла школага директорлап турдум. Кадайым Куңгуртуг чурттуг кижи. Ынчангаш кадайым чуртун сонуургап Куңгуртугга баргаш, иелээн школага ажылдай бердивис. 1974 чылда ажы-төлүвүс улгадып кээрге, дыл-домаа сайзыраңгай болзун дээш, Таңды кожуунче көжүп келдивис.  
Сосновка школазынга ажылдай берген бис. 2 чыл ажылдап чорумда, Таңды кожууннуң партия райкомунуң секретары мени келдирткеш, райкомга ажылдаарын сүмелээрге, үш хонук боданып, улузум-биле сүмелешкеш, ажылдаар деп шиитпирлээш, ажылдап кириптим. 1979 чылга чедир райкомга инструкторлап ажылдадым. Ол ажылга кожууннар кезиир, аттыг чай чок ажыл болгай. Ажы-төлүвүс уйнуктарывыс доозазы каттышкаш, 15 кижи. Ооң соонда 20 чыл иштинде республиканың саң-хөө яамызынга  кадрлар килдизин даргалап  ажылдааш, хүндүлүг дыштанылгаже үндүм. 
Хостуг үемде номчуттунарынга ынак мен. Ынчалза-даа хөй кезиин­де спортчу оюннар чая базып турар. Бичиимден тура-ла хаак­таар, хол бөмбүү, бут бөмбүү дээш спорттуң шупту хевирлерин ойнап чордум. Кышкы үеде Тайга станциязынга барып хаактаар-дыр мен. Ол чаңчылымны мынчага чедир салбадым. Арыг агаар­га хаактаарга дыка эки. Ажы-төлүм база доозазы спортка ынак. Чылыг үелерде эртениң-не 6 шакта Эрзин оруунга маңнаар мен.  
Мээң үе-чергем улус-даа ам колдуу чок.  Назы-харым узун болганынга өөрүп чоруур мен. Кадыкшылым эки болганы дээрге-ле спортка хандыкшылым ирги бе? Спорт чок болза,  меңээ чуртталга солун эвес апаар. Спорт  тынар агаарым-биле дөмей. Өгбелерим хөй кезиинде сезен хар четпейн чорааш чок болгулаан. 10 кады төрээнниң эң хеймери мен. Амгы шагның аныяктарын көөрге-ле,  чай аразында-ла  орунда чыда каапкан, шөйлүп, аңдаштанып чыдар боор-дур. А мен ындыг чаңчыл-биле шуут-ла таныш эвес мен.  Чүгле кежээ  удуур­ дээш  чыдар мен. Эртен эрте туруп келгеш, эзеп херлип чытпас, баштай-ла сула шимчээшкиннер кылыр чаңчылдыг мен. Кыжын соок үелерде бажың иштинге сула шимчээшкиннер кылып алыр, а чылыг үеде даштыгаа арыг агаарга халып, шимченип алыр-дыр мен – дээш, Севен Кыргысович чугаазын доосту. 
Айдың ОНДАР. 
Чуруктарны маадырның архивинден алган.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.