1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

КЫЗЫЛДАН ТОЖУ, БАЙ-ТАЙГА ЧЕДИР

ТЫВАДА ТУРИЗМ    2016 чылдың август 2. №86 "ШЫН" солун

Тыва, шынап-ла, кайгамчык оран-дыр ийин. Аалчыларның сонуургалын ала-чайгаар-ла тыртып турар сорунзалыг, чараш бойдустуг, эгүүр шагдан эриг, хоюг хөөмей-сыгыттыг…

Ийи чыл бурунгаар Новокузнецкиден келген журналист коллегам ынчан кыжын сургакчылап келген чүве. Оон дедир чанар деп тургаш: «Тываны дыка чараш дээр чорду, ам чайын база катап келир мен» дээш чорупкан кижи. Ынчан келгеш, кышкы үеде ак хар-биле шугланып алган бедик дагларны көргеш безин магадап чугааланып олурду. Мен иштимде бүдүү амырап-даа турдум. Оон-даа өске Тыва чуртун чарашсынып турар аалчыларывыс бистиң республикавысче чылдың-на аян-чорук кылып кээп турарлар.

А ынчаарга туризм бисте кайы хире хөгжүп турар ирги дээн ышкаш, оон-даа өске мээң сонуургаам айтырыгларымга ТР-де туризмниң информация төвүнүң даргазының оралакчызы Сайдай Демировна Даргын харыылады:

- Сайдай Демировна, чылыг үеде туристер бөмбүрзектиң кайы-даа булуңундан кээп турар болгай. Оларны хаара тудуптар каш турисчи бааза бар ирги?

- Ол шын харын, чыл санында туристер саны улам-на көвүдеп турар. Ниитизи-биле 21 турисчи бааза бар. Тожуда «Тоштуг», «Азас», «Алаңтос», Каа-Хемде «Эржей», «Сизим», «Васильевка», Таңдыда «Алдын-Булак», «Силбир», «Шымбай», «Чагытай», Барыын-Хемчикте «Сай-Хонаш», Бай-Тайгада «Шивилиг», Эрзинде «Төре-Хөл», Сүт-Хөлде «Манчүрек», Чөөн-Хемчикте «Ортаа-Алаак» бо турисчи баазаларже дыштаныкчылар барып турар. Оон ыңай чаа немежип турар турисчи баазалар база бар, Чөөн-Хемчик кожууннуң Хорум-Дагда, Кызыл кожууннуң Кур-Чер суурда «Кара-Чыраа», Тоора-Хем суурнуң бетинде «Букатов ээтпээ» бо баазалар өглер тип алган, туристерни ында уткуп ап, база ажылын шуудадып эгелей бергеннер.

- Бо турисчи баазалар чүгле чайгы үеде ажылдап турар бе?

-  Хөй кезии чылыг үеде ажылдаар. А чылдың дөрт эргилдезинде ажылдап турар турисчи баазалар база бар, «Эржейге», «Сизимге», «Тоштугга» кайы-даа үеде дыштанып ап болур. Бо дээрге, Каа-Хемниң, Тожунуң каас-чараш чурумалдыг черлеринде турар баазалар-дыр. Мында кээп турар туристер Тываның бойдузун магадаар, хөөмей-сыгыдын сонуургаар, ону өөренип алырын күзээр боор чорду.

- Аян-чорукчулар кайыын-кайыын кээп турар ирги, Сайдай Демировна? 

- Сибирьниң регионнарындан, Европа чурттарындан аян-чорукчулар кээп турар. Харын, Тыва чуртун кайыын-даа адап-сурап келир даштыкылар хөй чорду. /стүнде база демдегледим, сыгыт-хөөмейни, тыва чоннуң езу-чаңчылдарын, оон ыңай хамнаашкынны-даа сонуургап турар улус бар, эм шынарлыг хөлдерге, аржааннарга кирип, дыштанып-даа турарлар бар. Ол ышкаш эмнээшкин талазы-биле Чаа-Хөлде Ажыг-суг аржааны ажылын  эгелей берген. Дус-Хөлде ышкаш, ында улусту эмнеп, дыштандырып турар.

- Республикадан дашкаар туризмни харыылап турар төптер-биле база кады ажылдажылгалыг силер бе?

-   Ийе, ол төптер-биле база сырый харылзаалыг бис. Океан счастья, Роза ветров, Штурман, География Турс бо туризм төптерин таварыштыр Россия болгаш даштыкы чурттарже бистиң республикадан аян-чорукчулар чоруп турар. Мында Тожуже хөй туристер барып турар болза, чурттуң девискээринде Сочиже, Крымче, Анапаже хөй. Оон ыңай бистиң республиканың девискээринде баазаларже, хөлдерже, аржааннарже туристерни үдеп чедирер, оларның-биле харылзажыр турисчи фирмалар база бар, «Азия төвү», Алаш-Трэвел, Убса-Нур ыйгылаажы, Саян дээрбээ, Тыва АянТравел, Тыва Тур, Тоджа Тур, Тайга, Альтаир олар.

-  Даштыкы чурттардан келген туристер-биле харылзажып, чугаалажыр очулдурукчуларыңар бар боор аа, Сайдай Демировна?

- Ийе, бар. Олар чок болза, канчап харылзажыр боор. Колдуунда англи дылга чугаалажыр, даштыкы чурттардан келген туристерниң чамдыызының орустаары шору, өскелери шуут билбес боор чорду. Чугаамны доозуп тура, онзалап демдеглеп каайн, бистиң Тывага келген туристерниң кокпа орукчугажы найысылалды аян киир каастап турар чараш булуң, Енисейниң эриинде «Азия төвү» тураскаалындан эгелээш, Тожу, Бай-Тайга, Дус-Хөл дээш чоруп каар. «Азия төвүнүң» девискээринге келгеш чурукка тырттырган, айтырыгларны салган, черле дыка сонуургаар-дыр. Ол онза булуңда аалчыларга тайылбыр бээр сүмелекчи-хелемечи бар, хүннүң-не ында келген аалчыларын аай-дедир үдеп орар кижи. Оон ыңай Дус-Хөлде бичии бажыңчыгаштарлыг дыштаныр баазаны бистиң төптүң ажылдакчылары чылдың-на ажылдадып турар. Аңаа база чурттавышаан, дыштанып болур. А туризм бистиң бичии булуңувуста бурунгаар хөгжүп турар-дыр, ажырбас, аян-чорукчуларның бээр Тываны сонуургап кээп турары база өөрүнчүг.

- Айтырыгларга харыылап бергениңер дээш, четтирдим.

Ася ТЮЛЮШ чугаалашкан.

Авторнуң тырттырган чуруу.                                                                                                                                                           

 

 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.