1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

КЫЗЫМААНДАН - ЧЕДИИШКИННЕРЖЕ

Орлан Балчий техника септеп тур.
 
Бодунуң хууда сайгарлыкчы ажыл-агыйын сайзырадып турар аныяк оолдарның бирээзи Чаа-Хөл суурда Орлан Балчий деп билир мен. Ооң сураан дыңнаан-даа болза, ал-боду-биле ужуражып, ажыл-херээниң дугайында чугаалажып көрбээн мен. Чоокта чаа Чаа-Хөлге баргаш, Орлан-биле ужуражыр, ооң-биле таныжып алыр аргалыг болдум. Чазык-чаагай арын-шырайлыг, чугаа-соот­туг эр чорду. 
Сайгарлыкчы ажылды Орлан Болатович талыгыр 2003 чылдың декабрь айда Чаа-Хөл кожууннуң чурттакчы чонунга хөмүр-даш сөөртүрүнден эгелээн. Пилорама садып алгаш, ыяш болбаазырадып, манза болгаш брус дилдирип, оон арт­кан ыяшты токпактап, чонга садып турган. Кызылдың автоорук техникумунга өөренип, пассажирлер аргыштырарынга чөпшээрел (лицензия) ап, даштыкы марканың автобузун садып алгаш, Кызыл биле Чаа-Хөл аразынга кижилерни ол автобус­ка аргыштырып турган. Ынчаар ажылдап турганын “магалыг-ла чуртталга” деп Орлан сактып чугаалаар.
Ооң ол “магалыг чуртталгазын” ынчан Чаа-Хөл кожууннуң чагырыкчызы турган Аркадий Кызыл-оол “будаан” деп болур. Аркадий Васильевич 2013 чылда Орлан Балчийни кыйгыртып алгаш, Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оолдуң эгелээшкини-биле боттандырып турар “Чаңгыс суур – чаңгыс бүдүрүлге” деп губернатор төлевилелинге киржирин сүмелээн. Аңаа киржири белен эвес херек дээрзин Орлан Болатович билип, боданыр үе бээрин даргадан дилээн. Баштай дадагалзап турган, ынчалза-даа кожууннуң чагырыкчызы  Аркадий Кызыл-оол, ТР-ниң Дээди Хуралының депутады, чаңгыс чер-чурттуу Виталий Бартына-Сады бүгү талазы-биле деткимчени көргүзер деп аазаар­га, Орлан чөпшээрежипкен. Ко­жууннуң чагырыкчызы, депутат, Чаа-Хөл кожууннуң көдээ ажыл-агый эргелелиниң тускай эртемниглери “Чаңгыс суур – чаңгыс бүдүрүлге” губернатор төлевилелинге киржириниң документилерин тургузарынга, саң-хөө деткимчезин алырынга ылап-ла дузалааннар. “Кандыг-даа ажылды кылып шыдаар сен, Орлан” деп деткип-даа турганнар. 5 сая 364 муң рубль өртектиг “Колакс” модульдуң сүт болбаазырадыр дериг-херекселин садып эккеп, Чаа-Хөл суурга тургузарынга база дузалашканнар.
Сүт болбаазырадыр пунктуну ажыглалга киирип, ажылдадып эгелээш, “магалыг чуртталгазы төнген” деп чүвени Орлан Балчий херек кырында билип каан. Эң берге чүүл – чондан сүт садып алыры. Пунктуга сүт садар кижи бүрүзү бодунуң инектериниң кадыының байдалын, олардан сагган сүттүң шынарының дугайында тускай документилерлиг болур ужурлуг. Кижилер оларга “үскеш-ле”, “ойта дүжер” болганнар. Ынчангаш Таңды кожуунда Ильинка, Красноярск крайның Шушенск районнуң Синегорск, Ильичево суурлардан, Хакасияның Таштып райондан сүт садар ужурга таваржы берген. Ырак-узак черлерден сүт барып садып алырга, чарыгдалдары хөй. Саар инектери элээн хөй араттар Шолбан Кенден биле Мерген Даңгыт-оол чайын, күзүн сүдүн садып турганы эки, а кыжын олар Изиг-Кара деп черде кыштагларынче көже бээрге, сүт эвээжеп каар. Ындыг бергелер турза-даа, Орлан Балчийниң тараачын-фермер ажыл-агыйы 2015 чылда 193 тонна, 2016 чылда 150 тонна сүттү болбаазырадып, эки шынарлыг быштакты, творогту, хойтпакты бүдүрүп шы­даан. Оларны Чаа-Хөл ко­жууннуң, Кызыл хоорайның садыгларынга садып, ында бичии уруглар садтарының болгаш школаларның столоваяларынга киирип турган. 2015 чылдың ноябрь 20-21 хүннерде Кызыл хоорайга эрткен “Чаңгыс суур – чаңгыс бүдүрүлге” деп губернатор төлевилели. "2015 чылдың түңнелдери” деп делгелгеге Орлан Балчийниң бүдүрүлгези киришкеш, ооң дипломантызы шаңналга төлептиг болган. 
Болбаазырадыр сүттү боду бүдүрбес болза, ооң ажыл-агы­йының моон соңгаар хөг­жүүрү берге дээрзин Орлан Болат­ович билгеш, бодунуң саар инек коданын тургузар дээш, ажылдап эгелээн.  Маңаа база ол кожууннуң удуртулгазының, Көдээ ажыл-агый яамызының улуг деткимчезин көрүп, “Өг-бүле фермазы” деп программа езу­гаар 4 сая 750 муң рубльди саар инек коданы садып алырынга алган. Эки шынарлыг сүткүр симменталь уксааның инектерин садып алыр дээш, Сибирьниң мурнуу девискээрин бир кылдыр кезээш, ындыг инектерни Хакасияның Таштып райондан тып алган. Бирээзиниң-не өртээ ортумаа-биле 80-90 муң рубль, боос 20 хунажынны 2017 чылда садып алган. Кажаа-хорааны сүт болбаазырадыр пунктунуң девис­кээринге баш бурунгаар тудуп каан болгаш, хунажыннары эки азырал-хайгааралга тургаш, 20 бызааны төрээн, оларның 18-зи онча-менди доругуп өскен. Инектерни болгаш бызааларны эрткен чайын Ажыг-Суг аржаандан ырак эвесте оът-сигенниг Шөгүрге семиртир одарладып чайлаан. Амгы үеде оларның деңгели дыка шыырак.
Инектерни ийиги удаа төрү­дер дээш, Таңды кожууннуң Ильинкада тараачын-фермер ажыл-агыйдан аныяк буга садып алгаш, оларга эдериштирерге, боозавайн барганнар. Ам канчаар, Барыын-Хемчик кожууннуң Кызыл-Мажалыкта “Племсервис” деп кызыгаарлаттынган харыысалгалыг ниитилел-биле харылзашкан. Ол бүдүрүлгениң ажылдакчылары келгеш, инектерни база катап тарып боозадыр ажылды чоруткан. Чоокта чаа оларның боозаанын УЗИ аппарат-биле хынаарга, 5 инек боозаваан боорга, база катап тарып боозадыр ажылды кылган. 
Амгы үеде Орлан Балчийниң коданында ниитизи-биле 48 инек бар, оларның хөй кезии сүткүр симменталь уксааның инектери. Бодунуң саар инек коданы сүт бүдүрер болгаш ону болбаазырадыр ажылды сайзырадырынга дыка дөгүмнүг боор деп ол санап турар.
“Өг-бүле фермазы” програм­маның эки талазы – 10 чыл дургузунда ону орулгалыг кылдыр сайзырадыптар болзумза, саар инек коданы садып алырынга меңээ бергени 4 сая 750 муң рубльди күрүнеге дедир эгитпези – деп, Орлан Болат­ович чугаалады. — Тургузуп алган фермамны ынчан бүгү өнчү-хөреңгизи-биле хуужудуп ап болур мен”.
Бир-тээ ону сегирип алган болганымда, өг-бүлем, төрел­дерим-биле улам кызып ажылдаар мен деп ол чугаалап турду. 
Орлан Болатович Балчийниң мурнунда бүдүрер ажыл-үүле-ле хөй. Чижээлээрге, 54 га черни арендага алган, аңаа тараа аймаа, хөй чылдыг сиген, картофель тарыыр. Хову ажылдарынга херек машина-техника аймаан база ол четчелеп турар. Ооң чедиишкиннери – кызымаанда.
Шаңгыр-оол Моңгуш.
Арслан Аракчааның тырттырган чуруу.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.