1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

КҮРҮНЕ ЧАГЫЫ БОДУНУҢ ЧЕРИНГЕ АЖЫК КИИРЕР

Тываның эрге-чагыргалары күрүне болгаш муниципалдыг чагыгларның күүселдезин республика иштинче, тус черниң бараан бүдүрүкчүлеринче угландырар сорулгалыг. 
Чагыглар дээш чижилгелиг демиселге боттуң компанияларынга болгаш сайгарлыкчыларынга артык эргени канчаар тыпсырының дугайында айтырыгны Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оолдуң видеоконференция хевирлиг эрттирген аппарат хуралынга сай­гарып чугаалашкан. Күрүне чагыының системазы экономиктиг кризистиң байдалдарында бизнести болгаш көдээниң бараан бүдүрүкчүлерин деткииринге, ажылдаар чаа олуттарны тургузарынга, республиканың бүдүрүлге күчүзүн улгаттырарынга кол аргалар болур деп, Чазак Даргазы санап турар. 
Ол чугааны эгелээринге­ 2016 чылда Тываның бараан­ бү­дүрүкчүлериниң садып алыыш­­кыннарга киржилгезиниң түң­нелдери барымдаа болган, ооң дугайында ТР-ниң садып алыышкын адырынга керээ системазын башкарарының сайыды Юрий Килижеков илеткел кылган. Ооң адааны сан-түңнерден алгаш көөрге, чагыг системазы регионга ажыктыг кылдыр шоолуг ажылдавайн турар. 
Тываның бизнезиниң күрүне чагыгларының рыногунга хензиг үлүглүг болуп турарының чылдагаанын специалистер янзы-бүрү чылдагааннар-биле та­йылбырлаарын ораладашканнар. Ол тайылбырларның аразында күрүне чагыгларының дугайында федералдыг хоойлунуң шыңгыы негелдезиниң кайы-бир кижиге чиигелде көргүзер арганы тывыс­пайн турары, тус черниң бараан бүдүрүкчүлериниң кошкаа, ынчангаш өске регионнардан келген чедирикчилер-биле чижип шыдавазы, а ол ышкаш Тывада бүдүрүп турар барааннарның номенклатуразының кызыызы дээн ышкаш чылдагааннар кирип турар. 
Аъш-чем барааннарының бөлүүн чижекке киирген. Рес­публикада чүгле хой эъдин, сүт болгаш сүт продукциязын, ногааның болгаш картофельдиң элээн каш хевирлерин бүдүре­ринге өйлежип турар. Ол хевирлерге безин тус черниң бараан бүдүрүкчүлериниң чижилгеге киржир аргазы кошкак болуп турар. Чагыкчыларның негел­дезин езугаар эргежок чугула санныг бараанны чедирерин, ооң иштинде продукцияны чедирериниң хуусаазынга болгаш ооң шынарынга негелделерни хандырып шыдавайн турарын 2016 чылдагы садып алыышкынның түңнелдери көргүскен. 
Бердинген тайылбырларның шуптузу-биле Шолбан Кара-оол чөпшээрешпээн. Чижээ, тус чер­ниң бараан бүдүрүкчүлериниң эрге-ажыктарының камгалалы күрүне садып алыышкын дугайында федералдыг хоой­луга дүүшпейн турар деп тура­ры. «Эмнелгелерге хоюдуп каан порошок эвес, езулуг сүт чедирерин кандыг хоойлу хоруп турар чүвел?» — деп, ол айтырган. Ол хоойлунуң кол принциви өртектерге болгаш продукцияның шынарынга улуг негелдени тургузуп турар, боттуң бараан бүдүрүкчүлеринче мурнады көөрүнче айтып турар дээр­зин Тываның Баштыңы дем­деглээн. Тываның ырак-узак чоруу харын-даа аңаа ажыктыг болуп турар. Ол чүл дээрге рес­публика девискээринге бүдүрген бараанны мурнады көөрү-дүр, ону бээр сөөртүп турарларныын­га деңнээрге, шынар болгаш өртек-даа талазы-биле артык болуп турар. 
«Бистиң күрүне болгаш муниципалдыг чагыкчыларывыс федералдыг хоойлунуң шыңгыы чоруундан сүт аймаан оранчок черден садып ап турар дээрзинге бүзүрээр арга чок. Мында турар фермерлер боттарының продукциязын садар чер тыппайн турар. Эккеп турар сүт чиик өртектии-биле сонуурганчыг болуп турарынга чөпшээрежир мен. Чиик бараанның шынары эпти-ле багай болуру билдингир болгай. Кым-бир кижи албан-биле аар өртектиг продукцияны Саян артындан эккеп турар болза, ол коррупцияга хамааржып болур» — деп, Тывның Баштыңы чугаалаан. 
Сайыттар-биле чугааны кылзын дээш, Чазак Даргазының тускай чалап эккелгени бараан бүдүрүкчүлери Шолбан Кара-оолдуң шынныын бадыткааннар. Чеди-Хөл кожуунда тараачын-арат ажыл-агыйының баштыңы, ТР-ниң Кадык камгалал яамызының албан черлеринге сүт продукциязын чедирер мөөрейге тиилекчи болган Чечена Оюн таваржып турган бергелериниң дугайын чугаалаан. Эрткен чылын ооң ажыл-агыйы мөөрейге ойнап алгаш, 2,6 млн. рубльге керээ чарып алган. Ону күүседири бөдүүн эвес болган. Бирээде, чагыкчы сүттү полиэтилен хаптарга савалаарын негээн. Ийиде, сүт-биле кады стаканчиктерлиг йогурт база алыр болган. Хаптаар болгаш савалаар материалдарны садып алыры-биле чергелештир йогурт бүдүрерин «бут кырынга» шиңгээдир ужурга таварышкан. Бо дээрге немелде чарыгдалдар-дыр, ол чорук продукцияның бот-үнезинге болгаш өртээнге салдарлыг болур.
Ол бүгүнүң түңнелинде күрүне чагыынга ооң киржилгезинден кирген орулга эгелеп чоруур фермерге улуг эвес болган, инвестициялардан болгаш бүдүрүлгени калбартырындан ойталаар ужур­­­га таварышкан. Республика Чазааның деткимчези эвес болза, Тываның девискээринден үндүр боттандырар керээни күүседири болдунмас чыгыы турган деп, Чечена Оюн чугаалаан. 
Өске, картофель болгаш капуста өстүрүп турар фермер, Геннадий Кимниң төөгүзү база күрүне садып алыышкынының системазынга кичээндириг болган. Улуг-улуг чагыгларны тус черниң бараан бүдүрүкчүлери күүседип шыдавас деп турган специалистерниң түңнелдерин ол буруу шапкан. Ол мынчага чедир чыып ап келгени хөй эвес дүжүдүн улаштыр садар кижи­лерге рынок өртээниң чартыынга дужаап келген. Эрткен чылын Кызылдың бюджет албан черле­ринге бараан чедирериниң мөөрейинге тиилелге чедип алгаш, үнүш олуртур шөлүн ул­гат­тырып алган. Ол 600 тонна картофельди өстүрүп алган, ын­дыг турбуже садар дээн 450 тон­назының үштүң бир кезиин дөңгүп садар ужурга таварышкан.
«Күрүне садыының систе­ма­зын канчаар организастааны­высты, бистиң бараан бүдүрүк­чүлеринге ооң кандыг дуза чедирип турарын моон көрүп болур ышкажыл. Бистиң хүндүлүг сайгарлыкчыларывыс сайыттарны өршээген дээрзин, олар шың­гыы шүгүмчүлелден дадагалзаанын көрүп тур мен. Херек кырында байдал чер албас. Күрүне чагыы ала-чайгаар чоруп, республиканың экономиказын көдүрер дээн төлевилелдеривисти ооң оюп турары хомуданчыг ышкажыл» — деп, Тываның Баштыңы түңнелинде чугаалаан.
Байдалды чогумчалыг болдурар дизе федералдыг хоой­луга өскерилгелер киирген херээ чок деп, Шолбан Кара-оол санаан. Чагыргазында бюджет албан черлериниң удуртукчуларын күрүне болгаш муниципалдыг чагыгларны республикада ажылдап база үндүрүүн төлеп турар чедирикчилерже угландырар херек. «Ону ынчаар кылбас, харын-даа конкурс чагыгларынга немелде чүүлдер киирип, шаптык ужураштырып, ооң-биле тус черниң бараан бүдүрүкчүлериниң оруун моондактап турарларның ажыл-ижин сонуургап көөр херек» — деп, Чазак Даргазы база катап сагындырган. 
Оон аңгыда чагыглар­ тур­гузарының чурумун сайзы­раң­гайжыдары чугула дээрзин Шолбан Кара-оол демдеглээн. Чылдың баштайгы айы дооступ тур. Республиканың чаңгыс-даа албан чери күрүне чагыының долу планын тургуспаан, уруглар садтарынга азы эмнелгелерге сүт, эът, хлеб, өске-даа продуктулар херек чок апарганы ол бе? Мындыг байдалдар садыглаашкын керээзин чыл төнчүзүнде эрттирер ужурга таварыштырып турар. Ооң түңнелинде ол ажыл бараан бүдүрүкчүлеринге эвес, ону садып-сайгарып турарларга  хөй орулга киирип алыр арганы тыпсыр, шынар дугайында чугаа безин чорбастай бээр. 
Өске талазында күрүне ча­гыы­ның идегелдиг киржикчилеринге өөредилге эрттирер, орулгаларны болгаш озалдыг чүүлдерни санап үндүреринге оларны өөредир херек. «Сайгарлыкчылар-биле, ылаңгыя көдээниң ишчилери-биле хөй удаа чугаалажып келген мен, олар дээрге кара эртенден эге­лээш, орай дүнге чедир ажылдаар чон-дур. Ол хирезинде садып алыыш­кын порталынга бүрүткедип алыры, керээлер чарары оларга улуг айтырыг. Ындыгларны уштап-баштап каар херек, ооң соонда боттары кылып турар апаар» — деп, Шолбан Кара-оол санаан.
ТР-ниң албан езузунуң сайтызындан.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.