1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

КӨВҮРҮГЛЕП ХАЛДЫП КЕЖЕР

Шапкын Хемчикти канчап кежери Бай-Тайга кожууннуң Кызыл-Даг сумузунуң чурттакчыларынга 2016 чылга чедир берге айтырыгларның бирээзи турган. Чүге дээрге совет үеде туткан ыяш эрги көвүрүг эргилээш, моон соңгаар септээр-даа арга чок, машина-балгатка ол көвүрүглеп кежери айыылдыг апарган. 
Кызыл-Даг сумунуң чагыргазы анаа орбаан. Тээлиже чоруур дорт оруктап улуг эвес көвүрүглерни бодунуң акша-хөреңгизиниң шаа-биле тудуп, чоннуң аргыжарынга эки байдалды тургузарын кызып турган. Кыжын Хемчик чайындылай бээр, а ооң уну чазын болгаш чайын малгашталып, тулааланы бээр болгаш, машина-техника-биле хамаанчок, чадаг безин аргыжар аргазы чок апаар турган. Шыдал-быралыг, машиналарлыг кижилер Көөп-Сөөк хүрээзин таварааш, бажы бедик Бай-Тайганы белдээш, Бурганныг арт ажылдыр Тээлиже долгандыр халдып кээп турган. Ынчаар чоруурга, орукка үе 1 шак оранчок ажа бээр. Орук база ондактыг: Бай-Байганың белинде кадыр черлер, оңгул-чиңгил, суг чара шаап каап­кан чарык бар... 
Эң ылаңгыя Кызыл-Дагның ортумак өөредилгениң муниципалдыг албан чериниң (школазының) башкыларынга, ооң удуртукчузунга дыка улуг харыысалга ынчан чүдүрлүп келген. Бай-Тайга кожууннуң төвү Тээли суурга, харын-даа мырыңай найысылал Кызыл хоорайга болур янзы-бүрү мөөрейлерге, конференцияларга киржир өөреникчилерни, Тээлиге ЕГЭ (күрүнениң чаңгыс аай шылгалдалары) дужаар доозукчуларны мындыг берге оруктап автотранспортка чедирер, боттары административтиг, ол хамаанчок харын-даа мырыңай кеземче херээнге онаажыр чыгыы байдалдыг турганнар. 
2014 чылдың август айның эге хүннеринде Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол ажыл-херек аайы-биле Бай-Тайгага чорааш, тус черниң чурттакчылары, амыдырал-чуртталгага, ажыл-ишке идепкейлиг кижилер, күш-ажылдың хоочуннары болгаш малчыннар-биле ужуражылгаларны эрттирип, кожуунда социал-экономиктиг айтырыгларны оларның-биле чугаалажып көрген. 
Кызыл-Даг суурнуң чурттакчылары-биле ужуражылга үезинде ус-шевер мастер, Россияның улустуң чурукчузу Дондук Тойбухаа Кызыл-Даг суур биле Тээли аразында Хемчик хемни кежир автомобиль оруунда көвүрүгнүң моон соңгаар септээр арга чок чиндирээнин, ол көвүрүглеп чүгле машина-балгаттыг эвес, а чадаг аргыжары безин кижилерге айыылдыг апарганын Шолбан Кара-оолга тайылбырлап, чаа көвүрүгнү тудар талазы-биле хемчеглерни алырын чоннуң мурнундан республиканың удуртукчузунга дилегни киирген.
Бо көвүрүгнүң эргилээнин, чаа көвү­рүгнү тударының эргежок чугула апарганын билирин Шолбан Кара-оол чугаалап, бо айтырыгны бодунуң кичээнгейинге алырын чонга аазап, Кызыл-Даг суму чагыргазындан эгелээш, бо ажыл дээш харыысалгалыг эрге-чагырга болгаш албан черлеринге айтыышкынны берген. Оон-на чаа көвүрүгнү тудар талазы-биле ажыл эгелээн.
— Шолбан Валерьевичиниң деткимчези-биле чаа көвүрүгнүң төлевилелин ажылдап кылыр, ону херек кырында боттандырар арга тургустунган. Көвүрүгнүң төлевилелин ажылдап кылырынга 8 сая рубль үнген. Хемчик хемниң унунуң тургузуу нарын, ол үерлээн санында-ла агымының уу, эриктери барык чылдың өскерли бээр болгаш, көвүрүгнүң төлевилели нарын болган. Көвүрүг тудар черге хемниң эриктерин үер суундан камгалаар быжыглалды тудар дээш оон-даа нарын чедиишкинниг ажылдарны төлевилекчилер күүседип шыдаан. Көвүрүгнүң баганаларын Хемчиктиң сайлыг, хая-даштыг унунче ханыладыр киир каккан, оларның кырынга кежилдир салган ооргаларны демир-бетондан кылган — деп, Бай-Тайга кожууннуң кол архитектору Экер Байс чугаалады — Чаа көвүрүгнүң тудуунуң ниити чарыгдалдарынга 78,834 сая рубльди «Тыва Республиканың транспорт системазын 2014-2016 чылдарда сайзырадыры” деп программа ёзугаар үндүрген. Көвүрүгнүң тудуун 2016 чылдың апрель айда эгелээн. Аңаа белеткел ооң оранчок мурнунда эгелээни чугаажок.
Тээли – Кызыл-Даг аразында чаа көвүрүгнүң тудуун Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол бодунуң хууда кичээнгейинден ылап-ла салбаан. 2016 чылдың июль айның төнчүзүнде көвүрүгнүң тудуу кандыг чоруп турарын барып көрген. Ында ажылдап турар “Суугу” кызы­гаарлаан харыысалгалыг ниитилелдиң тудугжулары-биле ужурашкаш, Бай-Тайганың, эң ылаңгыя Кызыл-Даг сумунуң чурттакчыларының амыдырал-чуртталгазынга, ажыл-ижинге эргежок чугула көвүрүгнүң тудуунга кызымак болгаш ак сеткилдиг ажылы дээш өөрүп четтиргенин илереткен.
Көвүрүгнүң тудуунуң доостурун Кызыл-Даг сумунуң чурттакчылары дыка-ла четтикпейн манап турганнар. Ону интернет четкизинде “Вконтакте” “Подслушано Кызыл-Даг Көөп-Сөөкте” кызыл-дагжыларның чагаалажып турганындан номчуп болур. 
«28 июнь 2016
Экии шупту. Бо Бай-Тай­га­ның Кызыл-Дагның чону бергедеп турар. Чаа көвүрүү кажан болур чүве ирги. Кызыл-дагжылар кээргенчиг-ле-дир. Ында сугда 1 УАЗ дүжүп калган тур”.
Узун дурту 77 метр демир-бетон көвүрүгнү “Суугу” КХН-ниң тудугжулары 2016 чылдың ноябрь айның төнчүзүнде тудуп доозуп, ажыглалга киирипкен. 
“Суугу” компанияның тудугжулары эр хейлер! Тээли – Кызыл-Даг автомобиль оруун­га тудугну тудары тус чер­ниң хоочуннарының болгаш мал­чыннарының меңээ кол чагыы чүве” деп Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол бодунуң блогунга ол үеде бижээн.
Кымдан-даа артык кызыл-дагжылар өөрүп турганы чугаажок. Шапкын Хемчиктиң үерин-даа, ча­йындызын-даа тоовайн, Кызыл-Даг биле Тээли аразынга кыш-чай чок чаа көвүрүглеп халдып турарлар.
Бай-Тайганың Кызыл-Даг дээр­ге ады-сураа бүгү делегейге алдаржаан ус-шеверлер чурту болгай. Маңаа “Алдын кержек” деп ус-шеверлер фестивалы чылдың-на болур. Ат-сураглыг эм-дом Шивилигге аржааннаар дээн кижилер, өндүр Бай-Тайга оваазын дагыыр дээн чон бо көвүрүглеп чоруур. Ынчангаш чаа көвүрүг чоннуң чоон оруу-дур. 
Республиканың иштинде автотранспорт четкизин чаартыры Тыва Республиканың Чазааның болгаш Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оолдуң кичээнгейинге кезээде турган. Чүге дээрге Тыва дагларлыг, хемнерлиг чер. «Тыва Республиканың транспорт системазын 2011-2012 чылдарда сайзырадыры”, “Тыва Республиканың орук ажыл-агы­йын­ 2012-2014 чылдарда сайзыра­дыры”, «Тыва Республиканың транспорт системазын 2014-2016 чылдарда сайзырадыры”, «Тыва Республиканың транспорт системазын 2017-2019 чылдарда сайзырадыры” деп программаларны хүлээп ап турганы аңаа херечи. 
Таңды кожуунда Дүрген хемни кежир чаа көвүрүгнү 2011 чылда тутканындан республикага чаа көвүрүглерниң тудуу шуудаан. Сүт-Хөл кожуунда Хемчик, Ак хемнерни, Улуг-Хемде Чааты хемни, Чөөн-Хемчикте Чыргакы хемни кежир дээш өске-даа хемнерде көвүрүглерни үстүнде айыткан программалар ёзугаар туткан. Улуг-Хемни кежир туткан, Кызыл хоорайның девискээринде улуг көвүрүгнүң чаартылгазын амгы үеде чорудуп турар. 
Тывада чаа көвүрүглерниң туттунуп турары бистиң рес­пуб­ликаның бурунгаар хөгжүл­дезиниң база бир демдээ.
Шаңгыр-оол Моңгуш.
Арслан Аракчааның, 
qov.tuva.ru-нуң чуруктары.

 

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.