1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

КӨЖЕРИ ЭРГЕЖОК ЧУГУЛА

Тываның экономиказының бир кол адыры – мал ажыл-агыйы. Ноябрь айның байдалы-биле республикада 43 469 көдээ ажыл-агый бүдүрүкчүлери бар. Оларның иштинде улуг болгаш биче көдээ ажыл-агый бүдүрүлгелери 256, арат-фермер ажыл-агыйлар 1028,  организацияларның дузалал ажыл-агыйлары 84, база чурттакчы чоннуң хууда ажыл-агыйлары 42101 (азы 96, 8 хуузу). 
Бай-Тайга болгаш Барыын-­Хемчик кожууннарда улуг харның уржуктарын чайладып, малчыннарга дуза кадар ажылдар ам-даа уламчылап турар. 
Бай-Тайга кожуунда 14 муң ажыг бода мал, 141 муң ажыг шээр мал, 4 муң хире чылгы мал, 3 муң хире сарлык, а Барыын-Хемчик кожуунда 17 муң ажыг бода, 116 муң ажыг шээр мал, 7 муң ажыг чылгы, 1178 баш сарлык бар. 
Ноябрь айда «Комбикорм» заводундан алган мал чемин Бай-Тал, Шуй, Кара-Хөл, Эрги-Барлык, Кызыл-Мажалык сумуларның чагыргаларынга чедирген. Малдың баш санын эвээжедип, ону эки өртекке садып-саарар талазы-биле ажылдарны организастаан. Амгы үеде 1879 баш бода мал, 1892 баш шээр болгаш 15 баш чылгы малдың эъдин садып сайгарган. 
Хууда малдыг чурттакчылар азыралда малын канчап кыш ажырып алырыл деп дүвүреп, хойларны 2500-3000, бода малды 15-18 муң рубльге, а чамдыкта оон-даа эвээш өртекке садып-саа­рып турарлар. Хары улуг болганындан малын одар-белчиирге, мал чеминге кызагдадып, чудадып өлүрүп алырының орнунга арткан малга сиген немей садып алыры-биле, эвээш-биче-даа болза, өртекке чедирип алганы дээре деп олар санап турарлар.
Бай-Тайга кожуунда амгы үеде ырак-узак черлерде турар, нарын байдалдыг малчыннарже аъш-чем, мал чеми чедирер ажылдар дүн-хүн дивейн уламчылап турар. Бай-Тайганың Кара-Хөл сумузунда байдал ам-даа нарын. Харны аштап турда-ла, кырындан чаап, хөртүктеп кааптар болганындан орук хагдынып каар. Орук аштакчылары, трактор, "Зил" автомашина чолаачылары болганчок-ла орукка хонар ужурга таваржы бээрлер. 
Бай-Тайга болгаш Барыын-Хемчик кожууннарның чагырга даргалары байдалдың нарын бергезин өөренип көргеш, малдың баш санын камгалаары-биле, кылын эвес хар чагган өске кожууннарда хостуг кыштагларже малчыннарны көжүрер деп шиитпирлээн. Ынчаарга, Улуг-Хемде 7, Сүт-Хөлде 6, Өвүрде 4, Каа-Хемде 3, Чаа-Хөлде 6, Чеди-Хөлде 2, Кызыл кожуунда 7, Таңдыда 1, Кызылда 1 Эрзинде 3 – ниитизи-биле 38 хостуг кыштаг илереттинген. 
Амгы үеде чаңгыс-даа малчын өг-бүле көшпээн. Чүгле 893 баш малды, ооң иштинде арат-фермер ажыл-агыйлардан 150 баш малды Кызыл кожуунче, көдээ ажыл-агыйның бүдүрүлге кооперативтеринден 250 баш малды Тес-Хемче, хуу малчыннардан 493 баш малды Бии-Хем, Улуг-Хем, Кызыл, Таңды кожууннарже дамчыткан. 
Малчыннарга көжерин сүме­лээрге, күзелдиг малчыннар чок бооп турарын кожууннарның көдээ ажыл-агый ажылдакчылары дыңнаткан. Малчыннарның шак ындыг тоомча чок хөөнүнге Тываның көдээ ажыл-агый яамы­зы таарзынмайн турар. Амгы үе­де сиген-ширбиил барындан мал тоовайн барып болур. Ынчалза-даа кышты өттүр черниң чулуктуг сигенин чивейн турган мал (ылаңгыя төрүүр мал), час­каар март, апрель айларында хенертен күш-шыдалы кошкап, арып-доруптар. Ынчан аңаа чүгле мал чеми-биле дузалаары нарын апаар.  
Байдалдың кайы хире нарын, бергезин хоочун малчыннар билип турар болгай, ынчалза-даа көжер күзелдиглер чүге чогул?  Мал бажын онча-менди камгалап, кышты хүр эртер дээш, көжери эргежок чугула. Ооң мурнунда чылдарда Мөнгүн-Тайга кожуунга улуг хар чагганда, малчыннарны көжүрер дээрге, база удурланган. Ооң түңнелинде чазын хөй мал хораанындан малчыннар улуг когаралга четкен. Шак ындыг чүүлдерни катаптавазы-би­ле кыштың «тос-тостуң соо­гу» дүшпээнде малчыннар мал-маганны көжүрүп алыры чугула. 
Сайсуу ХЕРТЕК.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.