1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

МААДЫРЛАР МӨҢГЕ ДИРИГ

Өлүм чок полк.
 
1941-1945 чылдарда Ада-чурттуң Улуг дайынынга хөй националдыг совет улус немец фашизмни тии­лээнден бээр 73 чылын Тывага май 8-те-ле демдеглеп эгелээн. Ол хүн Кызыл хоорайда Тиилелгениң Ме­мориалының Мөңге одунга, Тыва эки турачыларга тураскаалга чуртталганың демдээ ногаан шиви будуунуң боодалдарын болгаш чечектерни салып, бистиң респуб­ликадан дайынчыларны сактып, бөгүнгү тайбың чуртталга дээш оларга мөгейген.
Май 9-та Тыва Республиканың найы­сылалы Кызыл хоорайга Россия Феде­рациязы биле Тыва Республиканың күрү­не туктарын байырлыг байдалга киискидип көдүрген соонда, Ада-чурттуң Улуг дайынының үезинде совет дайынчыларның эрес-дидим маадырлыг чоруун күштелдирип турган «Ыдыктыг дайын» деп фронтучу ыры Арат шөлүнге чаңгыланып үнерге, Тиилелгениң парады эгелээн.
 55-ки даг-адыгжы тускай бригаданың тук бөлүүнүң дайынчылары Россия Фе­де­рациязы биле Тыва Республиканың күрүне туктарын, Тиилелгениң Тугун парадка чыылган чоннуң, Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчилериниң болгаш тылдың хоочуннарының, республиканың удуртулгазының, шөлге чыскаалыпкан шериглерниң мурнунче үндүрүп келген. 
Кызыл хоорай гарнизонунуң начальниги полковник Рамиль Ибатулин чыскаалыпкан шериглерни эргип, Тиилелгениң 73 чылы-биле байыр чедиргеш, гарнизоннуң шериглериниң Ада-чурттуң Улуг дайынынга Тиилелгениң 73 чылынга тураскааткан парадка беленин Тыва Республиканың Баштыңы Шолбан Кара-оолга илеткээн.
Дайынның болгаш тылдың хоочуннарынга, чонга, Ада-чурттуң бөгүнгү камгалакчыларынга Ада-чурттуң Улуг дайынынга Тиилелгениң 73 чылы-биле байыр чедирип тура: «Тиилелгениң айы майны бистиң чуртувус 73 катап уткуп келген, бо Тиилелгениң чүү хире өндүр улуун, ооң бир кезии бистиң чаңгыс чер-чурттугларывыс болганын ол-ла санында улам чидии-биле медереп билип турар бис» – деп, Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол онзалап демдеглээн.
Тиилелгениң парадын Президентиниң Кызылда кадет училищезиниң барабанчылар взводу эгелээн.
Россия Федерациязының камгалал сайыды, Россияның Маадыры, бистиң чаңгыс чер-чурттуувус Сергей Шойгунуң дужаалы-биле Кызылга тургустунган 55-ки даг-адыгжы тускай бригаданың боо-чепсектиг болгаш шериг техникалыг дайынчылары, Айыыл чок чоруктуң Тыва Республика талазы-биле кызыгаар эргелелиниң шериглери, Тыва Респуб­лика талазы-биле Иштики херектер яамы­зының полицияның тускай отряды, ОБЯ-ның Тыва Республика талазы-биле кол эргелелиниң кезээ дээш өске-даа чеп­сектиг күштерниң кезектери парадка эрткен.
Россияның келир үеде камгалакчылары өөренип турар өөредилге черлериниң курсантылары база Тиилелгениң парадынга киришкен. Олар дээрге Россия Федерациязының камгалал сайыды Сер­гей Шойгунуң эгелээшкини-биле ажыткан Президентиниң Кызылда кадет училищезиниң, Тываның Баш­тыңы Шолбан Кара-оолдуң саналдаа­ны-биле ажыткан ТывКу-нуң шериг кафедразының, Тываның кадеттер корпузунуң курсантылары-дыр.
Россияның камгалал сайыды Сергей Шойгунуң инициативазы болгаш РФ-тиң Президентизи Владимир Путинниң Чарлыы-биле тургустунган бүгү-российжи «ЮнАрмия» шимчээшкинниң Тывада киржикчилери база Тиилелгениң парадының чыскаалынга чораан.
Ада-чурттуң Улуг дайынының чылдарында Кызыл шеригниң солдаттарының дайынчы хевин кеткен аъттыг шериглерни парадка келген чон дыка сонуургаан. Сактырга, тыва эки турачылар Тиилелгениң парадынга киржип келген-даа ышкаш. А шынында олар 55-ки даг-адыгжы тус­кай бригаданың аъттарга чүък дажыыр ротаның дайынчылары тыва оолдар-дыр. Оларның бирээзи ук-салгалдыг чылгычы, 2015 чылдан бээр даг-адыгжы тускай бригада шериг херээ эрттирип турар Чылгычы Коңгар-дыр. Тываның кадыр-берт черлеринге ок-чепсек дажыглаар берге дайынчы даалганы бүзүрелдиг Боралазы-биле кыжын-даа, чайын-даа, дүне-даа, хүндүс-даа күүседиринге Чылгычы кезээде белен.
Амгы үениң шериг техниказы-биле кады алдарлыг хоочуннар ЗИС-5В би­ле ГАЗ-67Б машиналар Тиилелгениң парадынга чоргаар киришкеннер. ЗИС дээрге «Иосиф Сталин заводу» дээни ол. Оларның кайызының-даа даштыкы хевири заводтан чап-чаа үндүрген дег – кылаң-тас-ла чүве. Оларны парадка келген кижилер сонуургап, тудуп суйбап шаг болдулар. 
Ада-чурттуң Улуг дайынының өлүм-чидимниг, айыылдыг оруктарын эрткен бо «эрте-бурунгу» машиналарның ээзи Александр Большаков-биле чугаалажыр аргалыг болдум.
– Бо машиналарның «хар-назынын» алыр болза, менден улуг. Оларның төөгүзү мындыг. ССРЭ-ге Тываны каттыштырган соонда 1949-1950 чылдар үезинде фронтучу ЗИС-5-ти Бай-Хаактың өрт кезээнге эккелген. Бо кезектен ону Кызылдың №2 автотранспорт бүдүрүлгезинче шилчиткен. Тывага машина-техника ховар ол үеде бо машина Тыва автономнуг областың оңгул-чиңгил оруктарынга хөй чылдар дургузунда янзы-бүрү чүктер сөөртүп ажылдаан. Чаа машиналар кээрге, үндүр бижипкеш, бүдүрүлгениң шыгжаг черинге тургузуп каан. Аңаа турда, артык кезектерге адырып аппарган хевирлиг. Хөөкүйнү харын-даа шуут үндүр октаваан. Чүгле раммазы арткан. Оон ап алгаш, 3-5 чыл дургузунда катап чаартыр кылдым. Ам ооң техниктиг байдалы кандыг-даа чаа машиналардан артык. Он-даа катап Тиилелгениң парадынга киржип келдивис. 
ГАЗ-67 база Тывага 1949-50 чылдарда келген. Элээн каш чылдар дургузунда Тываның СЭКП обкомунуң бирги секретары Салчак Токаны көдээ черлерже сөөртүп турган деп чугаа база бар. Обкомга чаа машиналар кээрге, көдээ ажыл-агый бүдүрүлгелеринче дамчыдыпкан. Та канчап Саяногорск ажа берген машина чүве. Оон бо машинаны тып алдым, бир бажыңның чанынга черге хөмдүнүп калган чыткан. Ол кижиден садып алгаш, чаар­тыр кылдым. Тиилелгениң парадынга 6 катап киржип турарывыс бо.
Мээң оларга хамаарылгам онзагай. Бо машиналар дээрге тиилелгени бистиң ада-иелеривиске, биске чаалажып берген. Мээң кырган-ачамның ачазы Ворошин деп кижи 50 харлыында фронтуга амы-тынындан чарыл­ган. Бо машиналарга ол да­йыл­дажып чораан-даа чадавас. Ын­чангаш бо ийи машина дириг тураскаалдар-дыр.
Тываның дайынчыларының ат-алдарын камнап, камгалап арттырар дээш, улуг ажылды «Азияның көшкүннери» деп байкерлер клуву чорудуп турар. Совет Эвилелиниң Маадыры Михаил Бухтуевтиң төрээн чурту Тожунуң бир адыш чаагай хөрзүнүн олар эрткен 2017 чылда Белоруссияның Гомель облазында Протасы суурда Михаилдиң хөөрүнге аппарып чедиргеннер. Тиилелгениң пара­дының төлептиг киржикчилери –«Азияның көшкүннери» деп байкерлер клувунуң кежигүннери.
Шүлүкчү Давид Тухманов би­ле композитор Владимир Ха­ритоновтуң бижээни «Тиилелге хүнү» деп ырыны Шолбан Кара-оол болгаш хөй санныг эр кижилер  ырлаан соонда, «Өлүм чок полк» Тиилелге парадынга үнүп келген. 
«Өлүм чок полк» деп шим­чээш­кин Россияга эгелээш, амгы үеде бүгү делегейге делгереңгей патриотчу болуушкун апарган. Чүгле Москва хоорайның кудумчуларынче бүдүн чартык миллион кижилер, немец фашизмге удур дайылдашкан, тайбыңны камгалаан өгбелериниң, ада-иелериниң, таныыр кижилерниң чуруктарын тудуп алгаш, «Өлүм чок полктуң» одуругларынга чораан деп массалыг информация чепсектери дамчыдып турган. 
«Өлүм чок полктуң» одуруг­ларынга Тиилелгениң парадынга киржир дээш келген кижилер-биле чугаалаштым.
Тыва эки турачы, гвардияның дайынчызы Байыр Салчак Коңгарның оглунуң оглу Буян Борисович Байыр:
– Мээң кырган-ачамның эң ынак байырлалы Тиилелге хү­нү. Ол хүн орден-медальдарлыг пиджагын кедиптер. Бичии кижи көөрүмге, кылаңнаар чүве. Кырган-ачамның орден, медальдарын көөрүнге, ооң-биле кады Ленин шөлүнге баарынга ынак чораан мен. Мээң кырган-ачам маадыр деп билип, аңаа чоргаар­ланыр чораан мен. Ол дээрге бичии оолдуң сагыш-сеткили-дир. Улуг эр апаргаш, кырган-ачам кандыг мөзү-бүдүштүг кижи чораанын сеткилим ханызындан медереп билип чоруур-дур мен. Ажы-төлүмге, оларның ажы-төлүнге кырган-ачам дугайында сактыышкыннарны арттырып каарынга «Өлүм чок полк» база кончуг улуг ужур-дузалыг деп бөгүн билип тур мен.
Сарыг-оол Хавыяевич Кашпык-оол, ФСБ-ниң курлавырда полковниги:
– Эки турачы Комбуй Ооржак Чөнекеевич мээң авамның акызы. Алыс боду Чөөн-Хемчиктиң Хөндергей чурттуг кижи. Ровно, Сурмичи ынчаар хоорай, суурларны хостажып тургаш, балыглаткан. Киевке госпитальга эмнедип чыдырда, эш-өөрүн чандырыпкан болган. Тыва Арат Республиканың элчин чери-биле харылзашкаш, ону таварыштыр чанып келген. Дайын соонда Самагалдайга чурттап, ажылдап чораан. Ажы-төлү сес кижи. Оларның ажы-төлү база хөй улус. 
Эки турачы даайым дугайында уруумнуң уруунга чугаалап бээримге, кырган-ачазының дугайында чогаадыг бижээш, аажок мактаткан-даа. «Өлүм чок полк» деп шимчээшкин мээң даайым ышкаш маадырларның дуга­йында салгалдан салгалче дамчыдарының аргазы-дыр. Даайым­ның чуруун улгаттыр кы­лып алган бис, ооң-биле кады парадка киржиривис ол.
Анай-Хаак Соян биле оглу Чылгычы Чөөн-Хем­чиктиң Хо­рум-Даг чурттуг эки турачы, ачазының кады төрээн акызы Көстээ Моңгуш Салбаа оглунуң чуруу-биле парадка киришкен.
Тиилелгениң па­ра­дының соонда Тыва Республиканың Баштыңы Шолбан Кара-оол «Өдүген» аалчылар бажыңынче Ада-чурттуң Улуг дайынының болгаш тылдың хоочуннарын чалааш, оларның-биле Тии­лелгениң кундагазын көдүргеш, байырлал белектерин тудускаш, тураскаалга чурукка тырттырып алган.
– Силер бистиң бүзүрелдиг чөленгииживис силер. Силерниң деткимчеңер чокка биске бурунгаарлаары берге. Ынчангаш бодуңарны камнаарыңарны, бистерге кезээде херек силер дээрзин сактып чорууруңарны диледим – деп, Шолбан Кара-оол хоочуннарга чугаалаан. 
Тиилелгениң хүнү Май 9-ка тураскааткан чаңчыл болган хүреш маргылдаазынга Начын мөге Отчуржап Айдың шүгген. Тиилекчи мөгеге чүс муң рубль акша шаңналын Тываның Баш­тыңы Шолбан Кара-оол тывыс­кан.
Май 9-туң байырлалы чон­нуң оюн-тоглаазы болгаш Тии­лелгениң салюду-биле орай кежээ доозулган.
Шаңгыр-оол Моңгуш.
Арслан АРАКЧААНЫҢ, Чингис СААЯНЫҢ тырттырган чуруктары.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.