1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

МАКТАП ЧЕРЛЕ ХАНМАС-ТЫР МЕН

Тыва дыл хүнүн республикага калбаа-биле демдеглеп эрттирген. Ол хүн Тыва Үндезин культура төвүнге «Мактап черле ханмас-тыр мен» деп республика чергелиг макталдар мөөрейи болуп эрткен. Аңаа Чаа-Хөл, Тес-Хем, Кызыл, Чеди-Хөл, Таңды, Чөөн-Хемчик, Бии-Хем болгаш Бай-Тайга кожууннардан 14-тен 62 харга чедир киржикчилер киришкен. Ук мөөрей бир дугаар эртип турар, ынчалза-даа киржикчилерниң белеткелиниң шыы­раан, күүселдезиниң онзагайын шииткекчилер демдеглээн­нер. Күүседикчилер аъдынга, төрээн чуртунга, тыва дылынга болгаш өөнге тураскаадып макталдарны ытканнар.
Мактал – тыва улустуң аас чогаалының бир онзагай хевири. Бурун өгбелеривис долгандыр турар каас-чараш бойдузун, азыраан мал-маганын, эки эжин, төрээн черин алгап-мактап чораан. Макталды дыңнаарга бе­зин дыка ханы, чараш уткалыг, ону күүседири тускай, шүлүк номчуурундан ылгалдыг болур. Бир-ле чүүлдү онзагай кылдыр демдеглеп, ооң овур-хевирин, шынарларын эскерип, сагыш-сеткилинден чарашсынып магадаанда мактал төрүттүнер.
2016 чылдан тура Тыва Үн­де­зин культура төвүнүң ажылдакчылары улуг республика чергелиг байырлалдар үезинде эрес-кашпагай хүрештиг мөгеге, чүгүрүк аътка, төрээн чуртунга тураскааткан макталдарны күүседип, нептередип эгелээн.
Бистиң өгбелеривис макталды бир тускай аян-биле ыдып чораанын эртемден Зоя Кыр­гыстың ажылдарында бадыткап турар.
Тыва Үндезин культура тө­вүнүң удуртукчузу Игорь Көш­кендей аас чогаалының мөге­йик­чилеринге, мөөрейниң киржикчилеринге Тыва дыл хүнү-биле байыр чедиргеш, макталдар дугайында кыска тайылбырны кылган: “Аас чогаалы – дүү чок хөл-биле дөмей. Ооң бир онза­гай хевири – мактал. Тоол­дарда бир-ле маадырны азы аъттың, эр кижиниң овур-хевирин канчаар бижээн-дир. Чүгүрүк аъдының кадыр хаваан, дыыжы кулаандан эгелээш, кижиниң караанга чуруттунуп келир кылдыр алгап-мактаан боор. Шак-ла ындыг кижиниң чажындан дыңнап өскени тоолдар мээ-медерелге мөңгеде артар. Макталдарны дыңнаарга, кижиниң хей-аъды оттур. Ылаңгыя аътка макталды дыңнааш, чоргааралы хайныр”.
Мөөрейниң бир дугаар киржикчизи Алефтина Адышаа ты­ва дыл дугайында бодунуң чогааткан шүлүүн номчуду. Чамдык киржикчилер мөөрейниң не­гелдезин эки билип албаанындан мактал орнунга шүлүктеп, ырлап турдулар. Киржикчилерниң аразында шыырак белеткелдиг, күүселдези онзагай кижилер база бар.
Чаа-Хөл ко­жуун­дан Дмит­рий Демчиктиң күүселдези кайгамчык чечен-мерген болду. Ол байлак, хойжулар, тараажылар чурту – төрээн чуртунга турас­кааткан мактал сөстерни чечен-мерген күүсетти. “Байлакшылдыг Чаа-Хөл уну” деп бодунуң бижээни макталын:
Аар-ийде – сыын, мыйгак,
элик, хүлбүс.
Бээр-ийде мээстерде –
чуңма-телер.
Арыг хемде мыйыт, белдиг,
кадыргылыг.
Беримчези эгээртинмес
мээң чуртум! – дээн сөстер-биле илеретти.
Кызылдың 9 дугаар гимназия­зының өөреникчизи Артыш Ондар “Чүгүрүктер делгерезин! Доруг-Дайым эки аъдым...” дээн сөстер-биле аътка макталды сыгыртып-хөөмейлевишаан, бараалгатканы бир онзагай болду.
Бай-Тайганың Бай-Тал сумузундан келген Сайзана Хертек тыва өгге тураскааткан дыка чараш, ханы уткалыг сөстерлиг макталды ытты: “Тоол шагдан амга чедир уттундурбас, токулчак ак өргээм болган өөм ол-дур! Кидис өгнү тыва кижи уттур деп бе. Төөгүден мактал сиңген өргээм ол-дур!”
Бии-Хем кожууннуң төлээзи Алдын-Херел Ховалыгның күү­селдези көрүкчүлерниң сонуургалын оттурган.
Дуран дег карактарлыг,
Дуган дыыжы кулактарлыг
Кара-Доюм халып кээрге,
Кара баарым харлыгып
кээр!...
Ол чүгүрүк аъдынга макталды дыка тода, бир тускайлаң чараш кылдыр номчуп күүсетти. Көрүкчүлер үзүктел чок адыш часкаашкыннары-биле уткуп-хүлээп турду.
Бир дугаар эртип турар мөө­рей болгаш бо удаа киржикчилер саны эвээш болган. Ынчалза-даа бо чараш, бурунгу аас чо­гаалын ам-даа сайзырадыр, нептередир ажылдарны Тыва Үнде­зин культура төвү уламчылаар. Ылаңгыя Тыва дыл хүнүнде азы Шагаа байырлалында школачылар аразынга мөөрейни чүге чарлап болбазыл.
Мөөрейниң түңнелинде шиит­кекчилер киржикчилерниң хар назынының аайы-биле база эң-не тергииннерни илередип үндүрген.
Школа назылыг уруг­лар аразындан бирги черге Кызыл­дың 1 дугаар школазының өөре­никчизи, 15 харлыг Эртине Ондар төлептиг болган. Ийиги чер­ни Тыва үндезин культура төвүнүң хөөмей болгаш хөгжүм бөлгүмүнүң өөреникчизи, 14 харлыг Ай-Хаан Хомушку, а үшкү черни Кызылдың тос дугаар гимназиязының өөреникчизи, 15 харлыг Артыш Ондар чаалап алган.
Улуг киржикчилер аразынга Чаа-Хөл кожуундан 22 харлыг Сыдым-оол Мактал оглу Куулар тергиидээн. Ийиги черни Чеди-Хөл кожууннуң төлээзи, 30 харлыг Эрес Донгакович Чаш-оол төлептиг болган. Үшкүзүн Бай-Тайга кожуундан Кежик Николаевич Успун биле Чаа-Хөл кожуундан Дмитрий Дегутович Демчик чаалап алганнар.
«Макталдың кадыны» деп атка Бай-Тайгадан Сайзана Алек­сеевна Хертек, «Макталдың тер­гиини» деп дээди атка Бии-Хемден Алдын-Херел Аянович Ховалыг биле Чаа-Хөлден Демир-Хая Алдын-оолович Араптан төлептиг болганнар.
Тиилекчилерни хүндүлел бижиктер болгаш суй белектер-биле шаңнаан.
Алдынай АРАКЧАА.
Тыва Үндезин культура төвүнүң база авторнуң
тырттырган чуруктары.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.