1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

МАЛ ААРЫГЛАРЫН БОЛДУРБАС ДЭЭШ...

ТАР үезинде Чуртталга болгаш чер яамызының дужаалы-биле 1936 чылдың октябрь айда Кызыл хоорайга ветеринар бактериологтуг лаборатория тургус­тунган. Мал аарыгларын илередип, ооң тывылган черин тодарадып, аарыгны баш удур болдурбазының талазы-биле ажылдар ынчан эгелээн. Оон бээр 80 чылдар эрткен, эртем техника сайзыраан, ажылдың уг-шии калбарып, лаборатория аңгы-аңгы килдистерлиг, күрүнениң улуг албаны апарган.
Лабораторияны хөй чылдарда удуртуп чоруур директор Рина Монгуш килдистерни, ооң ажылдакчыларын, база оларның кылып турар ажыл-ижин көргүзүп, таныштырды. Чыл төнчүзү болгаш хамык ажылдакчылар отчет ажылдарынче шымнып кирген чай чок турлар, а чамдык килдис­терде хүн бүрүнүң лабораторлуг ажылдары чоруп турарын сонуур­гап көрдүвүс.  
Серология килдизи. Улуг серолог эмчи Лариса Салчак, килдис эргелекчизи Чодураа Ооржак, эмчи-лаборантылар Арина Найдан, Аялга Хертек-биле кады Тывада бруцеллез, пастереллез, эмкар, сальмонеллез, анай-хураганда колибактериоз, дизентерия аарыгларын узуткаар ажылдарны кылып турар болдулар.
Сөөлгү чылдарда Тывада малдың бруцеллез аарыы чавырлып турар-даа болза, чамдык ажыл-агыйларда төрүүр хойларның ара салыр чоруу ам-даа бар. Аргалыг-ла болза, малчыннар ара-салган анай-хураганның, бызааларның лабораторлуг анализин эрттирип, аарыг­ малын узуткап турар болза, ынчан бруцеллез чидип болур. А пастереллезтан колдуунда шээр, бода малдар аарыыр. Оон аараан малдың боостаазы, бажы, бестери ыжа бээр. Ынчап барган малды дораан лабораторияга хынадыры чугула дээрзин чугаа­ладылар.
Паразитология килдизинге келиривиске, хөй-ле шил банкалар аразындан 3 аңгы хевирниң курттарын көргүстүлер. Оларны бир малчынның Алабай ыдының иштинден тыпкан. Шак ындыг курттар чүгле ыттарга эвес, а кижилерге база тургулаар. Тываның хемнер, хөлдеринде дыка хөй балыктар маңгыс курттар-биле аарып турар. Бир эвес, чедир хайындырбаан балыкты чиптер болза, маңгыс курттарның чуургалары кижиниң иштинге өзүп, көвүдээр. Шак ындыг маңгыс курттар аарыындан аараан­ кижилер Тывада эвээш эвес. Ынчангаш хөлден туткан балык, черлик хаван болгаш адыг эъдин­ хынадып алгаш чиир болза эки дээрзин, килдисти хөй чылдарда эргелекчилээн, «Россия Федерациязының алдарлыг мал эмчизи» хүндүлүг аттың эдилекчизи Елена Ондар демдегледи.
Хораннанган мал кандыг оът, азы бүдүмел чиггеш өлгенил дээрзин химия-токсикология килдизиниң ажылдакчылары тодарадыр. Ол ышкаш малдың хан, кеш аарыгларын, ары-чигириниң биохимиктиг анализин, база эъттен, сүттен болгаш тараа культураларындан кылган продуктуларда кижиниң кадыынга хоралыг бүдүмелдерни тодарадыр ажылдар база оларга онаажыр. Ук килдистиң эргелекчизи Алена Кууларның удуртулгазы-биле химик Сайзана Өлзей, лаборант Алена Калдар-оол ажылдап турар.
«Амгы үеде бистиң килдизивиске чаа үениң хромотограф дээр херексел эң-не чугула херек бооп турар. Ооң дузазы-биле малдың чүден хораннанганын анализтеп тодарадыр. Шак ол херекселди садып алырынга деткимче бээри-биле Тываның Чазаанче дилег кылдывыс, оон эки харыы кээрин улуг идегел-биле манап турар бис» – деп, химик Сайзана Өлзей чугаалады.
Аъш-чем продуктуларының болгаш, сүт, эът база хлеб-булоч­ка кылыгларының анализтиг шынарын хынап, кижиниң кадык чоруу дээш улуг сагышты салып турар килдиске бактериология хамааржыр. Шынарлыг аъш-чем продуктузу – кижиниң кадык чоруунга улуг салдарлыг. Тус черниң бараан бүдүрүкчүлериниң продукциязының хыналдазы ук килдисти таварыштыр эртип турарын демдегледилер. Ында хөй чылдарда ажылдаан хоочуннар Урана Сарыглар, Кара-Кыс Ондар, Чимисмаа Кыргыс база Роланда Монгуш харыысалгалыг ажылды хүлээнген. 
2015 чылда республиканың тускай сорулгалыг программазын таварыштыр ТР-ниң Чазаа­ның база Көдээ ажыл-агый яамы­зының деткимчези-биле чаа технологияның нарын дериг херексели ПЦР-ни саткаш, ажыг­лалче кииргенин паразитология килдизиниң эргелекчизи ТР-ниң көдээ ажыл-агыйының алдарлыг ажылдакчызы, ветеринария эртеминиң кандидады Людмила Сарыглар улуг өөрүшкү-биле чугаалады. Ооң дузазы-биле кандыг-даа халдавырлыг аарыгларны хынап болур аргазы бар: малдың калчаа аарыглары, аъттың, хаванның, куштуң грипп аарыглары дээш оон-даа өске. Ынчалза-даа ук дериг-херекселге кол ажыглаар чүүл – тест-системалар. Ооң өртек-үнези улуг болганындан үргүлчү ажыглаары болдунмайн турарын демдегледи.
Радиология килдизи. Ында эмчи Чодураа Биче-оол мал-маганның, аң-меңниң чиген оът-сигенинден, суундан, хөрзүнүнден, кежинден цезий-137, стронций-90 деп бүдүмелдерни хынап турар. Ол ышкаш аъш-чем аймаанда радионуклидтер бар чогун база тодарадыр.
Мал-маган болгаш бойдустуң дириг амытаннары боттары өлген таварылгада ооң аарыын тодарадыр кезииш­киннерни лабораторияга кылыр. Шак ындыг лабораторлуг шинчилелдер чорударынга херек күскени, тоолайны, хойну, далай хаванын, дагааларны лабораторияның артында чылыг кажааларда азырап турарлар. Оларның дузазы-биле дириг амытанның кандыг аарыгдан өлгенин билип тодарадыр. 
Yргүлчү химиктиг бүдүмелдер, чамдыкта халдавырлыг аарыг­лар-биле ажылдап турар ажылдакчыларга арыг-силиг черге ажылдаары эң-не чугула. Ынчангаш эрткен чылын Тываның Чазааның республика бюджединден үндүрүп берген акшазы-биле лабораторияның иштики, даштыкы капиталдыг септелгезин чоруткан. Ынчалза-даа чамдык чугула дериг-херекселдери эргижирээни-биле ажылда шаптараазыннар тургустунуп, нарын шинчилээшкиннер чорудары болдунмайн турарын ажылдакчылар демдегледи.
Оон аңгыда коллективтиң саң-хөө талазында Светлана Саая база аныяк специалист Надежда Март-ооловнаны база лабораторияның арыг-силиин тудуп турар Майя Монгушту, оран-саваның чылыг байдалы дээш кызымаккай ажылдап чоруур одакчы Аяс Апын-оолду байырлал таварыштыр демдеглевес аргажок. 
Ветеринарияның хөгжүлде­зинге, шинчилел ажылдарынга үлүг хуузун киирген хоочуннарга Владимир Куулар, Фаина Сафонова, Тамара Маныкай, Артиса Кыргыс, Александра Жарова, Татья­на Горбунова, Зоя Атаманова, Феликс Соколов, Прас­ковья Махагарова, Чечек Лопсан хамааржыр. Лабораторияның байдалын үргүлчү хайгаарап, арга-дуржулгазын аныяктарга дамчыдып чоруур хоочуннарга профессионал байырлалын таварыштыр аныяк специалистер өөрүп четтиргенин илередип турарлар.
Сайсуу ДАРГЫН-ООЛ.
В.Чадамбаның тырттырган чуруу.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.