1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

МЕРГЕН УГААННЫГ КОНФУЦИЙ

Ол Чөөн Азияның шылгараңгай угаанныгларының бирээзи, кыдат философия эртеминиң үнде­зилекчизи, политик. Бистиң эраның 551 чылдың август 27-де Кыдаттың Шантунг можузунга төрүттүнген. Чуртталганы бөдүүн болгаш езулуг деп кыдат мерген угаадыгда бижээн.
 Бодунуң келир үезин эң-не чогумчалыы-биле тургузуп шыдаан, бодун боду хандыртынып келген кижи болур. Төрел угу Чиу деп фамилиялыг улус чүве-дир. Ол төөгүже Кьюнг-фу-цу деп ат-биле көстүп кирген. Чаш турда-ла, ачазы чок апарган, кол кижизидилгени авазы берген. 
Конфуций чашкы үезинде-ле «Мен кым мен?» дээрзин тодарадып апкан болгаш, өөредиглерни быжыы-биле шиңгээдип алган. Эртемге хандыкшылы улуг болганындан, ол чуртталгазының сөөлүнге чедир катап-катап өөренип чораан.
ЭРГЕ-ЧАГЫРГА БОЛГАШ АЛБАТЫЛАР
Бодунуң өөредиинге Конфуций өг-бүледе тургустунган чурум – улугларны хүндүлээри, күрүне деңнелинге база ындыг чурум турар ужурлуг деп санап чораан. Эки кижизидилгелиг кыдат кижи бүрүзү-ле эвилең-ээлдек болур, улуг эргелиглерниң мурнунга чашпаачы болбас, оон куду эргелиглерге эвилең чаңын көргүзер. Ынчалза-даа ол кажан-даа бодунуң туружун утпас ужурлуг: бедик эрге-дужаалдыг кижиге хамаарылгазы хүндүткелдиг, куду эргелиг кижиже ээ көрнүр.
Конфуцийниң өөредиинде күрүне – улуг өг-бүле деп айыткан. Албаты чон чагырыкчызын адазы дег хүндүлээр. Ынчалза-даа чагырыкчылар база ара-албатызын ажы-төлү дег көөр ужурлуг дээн. Мерген угаанныг чагырыкчы каржы-дош­кун шииткелдер-биле чонун хилинчектевейн, шыдавыже кижизидер ужурлуг, бир дугаарында – бодунуң үлегер-чижээ-биле.
Күрүнеде эң үнелиг улус – чон, ооң соонда эрге-чагырга. Эң сөөлүнде – чагырыкчы. Улуг башкының, мерген угаанныг кижиниң өөредии бо хүннерге чедир өлүм чок болуп, төөгүде артканының чажыды, дараазында дүрүмнү ыдык сагылга кылып алгаш, аңаа шынчы болуп артканы: «Мен чуртталганы дыка үнелээр мен, оон артык – шынчы чорукту…»
Өскерлиш чок беш дүрүм
1. Хаан биле албатының аразында харылзаа ол үеде ниитилелге өске арткан харылзаалардан эң кол, чугула чүүл. Дээргизинге шынчы бердинген болуру – алдар болгаш хүндү.
 2. Ада-иелериниң болгаш ажы-төлүнүң аразында харылзаазында – ада-иениң сөзү маргыш чок. Бир дугаарында ачазының сөзү ажы-төлүнге күүседир ужурлуг ыдык хүлээлге болур.
3. Ашаа биле кадайының аразында харылзаада өгнүң эр ээзиниң сөзүн херээжен кижи дыңнаар болгаш күүседир. Өг ишти кижи дыңнангыр болгаш корум-чурумнуг, эрес-кежээ боору чугула.
4. Улуг назылыг болгаш бичии улустуң аразында харылзаада аныяк кижи улусту чүгле назы-хар аайы-биле хүндүлээр эвес, ниитилелде турар байдалы, эрге-дужаалы, ат-алдары болгаш уран аргазы оон артып, ажып турар болза, хүндүткелди көргүзер ужурлуг.
5. Өңнүктер аразында харылзаага хуу ажык дугайында бодавайн, бот-бодунга шын-на сеткилинден дузалажыр.
Конфуцийниң чаагай сеткилдиг езулуг эрлерге тураскааткан өөредии кижиниң мөзү-бүдүжүн шын кижизидериниң баазазы кылдыр санаттынган. Ооң өөредии кижилерден мораль-этика талазы-биле болгаш сагыш-сеткил база мөзү-бүдүштүң дээди чадазынга чедерин шыңгыы негеп турган: «Езулуг эр кижи өрү чүткүүр, багай кижи дөвүн куду бадар». «Өй-тавын бодап чуртта…»
 Бак кылган кижиге эки-биле харыылап болур бе?  Ынчаарга эки кылган кижиге чүнүң-биле харыылаарыл? Бакка удур чөптүү-биле харыыны бээр, экини эки-биле харыылаарга, шын болур. Мерген угаанныгның бодалы-биле, чүү-даа чүвеге эглиш дивейн, өй-тавын бодап чурттаары, эң эки мөзү – буян болур, чүгле ындыг улус ховар таваржыр.
Суртаалдап чораан өөредиинде башкының бодалы чиге ханы, кижиде бар сеткил-хөөннү дорту-биле меңнеди бээр: «Бодуңдан төлептиг кижиге душкаш, ооң-биле деңнежир дээш шүгдүн, багай кижиге душкаш, база бодуңну шүгдүн…»
Ол ышкаш бир чараш угаадыг – мөзү-бүдүштүг эр шынын сүрер, төлеп чогу – ажык-кончаа бодаар.
Лидия Иргит очулдурган.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.