1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

МУЗЕЙГЕ ДҮН

Май 18 — Бүгү-делегейниң музей хүнү. Бо хүннү таварыштыр республиканың Национал музе­йинде ам чеди дугаар чыл "Музейге дүн" деп акцияны эрттирген.

Ол хүн кежээкиниң алды шак үезинде Тываның Национал музейиниң даштында, иштинде-даа улуг-биче чон хөйү-биле чыылган. ТР-ниң Чазааның үрер хөгжүм оркестриниң артистериниң аян-ырызы-биле байырлыг хемчеглерниң ажы­дыышкыны эгелээн.  

Бирги каътта дириг амытаннарны, ном саңында «Чогаал садын»  сонуургаан, чурук-хөрүкте тырттырып-даа турарлары бар. Ийи­ги каътта "Тыва – Азия төвүнүң эртинези" деп делгелгеде улустуң хөй деп чүвезин. Чурукчулар 20 минута дургузунда күзелдиг улусту чуруп берип олурар, оон улаштыр «Тос эриини» болгаш бистиң республиканың чурумалдыг бойдузун шуптузун тайылбырлап көргүзүп турары онзагай. Эң хөй сонуургактар бо делгелгеде-дир деп эскердим. Тываның девискээринде казымал байлак­тарны картада кончуг тодаргай көргүзүп каан. Чижээ, алдын, мөңгүн, малахит, нефрит... дээш өске-даа даштарның кайы девискээрлерде чыдарын моон билип алыр. Нефрит деп даш кончуг үнелиг, Тывада чүгле Тожу биле Эрзинде бар деп айыткан. Бо дашты кыдаттар дыка үнелээр, билзек, сырга, билектээш дээш аңгы-аңгы каас­талгаларын бо даштан шеверлээр, оларның өртээ аар болур. Нефриттер Саян дагларында база бар. Бистиң билбезивис үнелиг даштар шупту мында чаштынып чыдар. 

Улаштыр Национал театрның болгаш Айлана Чадамбаның удуртканы бичии артис­тери ыр-шоорун, шиилерден үзүндүлерин бараал­гадып, национал херекселдерге ойнаарынга мастер-класстарны аалчыларга көргүскен. Бир черде хаан биле кадынның идик-хевин кедип алгаш, чурукта тырттырып-даа турар. Үш дугаар каътта хамнарның дериг-херекселин делгеп салган, бичии уруг­ларга "Тоолзуг сайзанак" деп булуңда мульт­фильмнерни көргүзүп турар. Уруглар элезинге хуулгаазын чуруктарны сонуургап чураан­нар. Черле ынчаш шуптузун холдары-биле тудуп көргеннер. Холдарында янзы-бүрү угулзалар, чуруктар чуруткан, ынаар оочур­лаан уруглар хөй болду. Оон бир залда орус чоннуң культуразын көргүзүп каан. Ында шаандагы самоварларның кандыызын чок дээр, шуптузун делгээн. Шай­лааракты база организастап турар. Чанында орус уруглар баянга үдедип алган ырлап-шоор­лап аян туткан. 

Сес дугаар залда аныяк оолдар автоматты часкаш, дедир эптээринге маргылдаалажып турлар. Ат-сураглыг полководчу Сүбедей маадырның дуга­йында дыка солун билдинмес төөгүлерни музейниң директору Каа­дыр-оол Бичелдей чугаалап берген. "Хааннар шынаазын" сонуургаан улус шуут оочурлап алгаш кирип турган.

Музейге дүнеки селгүүс­тээшкинге чон дыка идепкейлиг киришкен. Чүгле на­йысылалдан эвес, кожууннар чурттакчылары база сонуургап келгеш, боттарының бодалдарын чугаа­лап турганнар.

Лолита Норбу, Улуг-Хем кожуун: "Музей дүнүнге уйнуум-биле кады келдим. Дыка солун болгаш ажыктыг чүүлдерни билип алдывыс. Тываның арны көстүп турар-дыр".

Валентина Монгуш, Өвүр кожуун: "Бо чылын бир дугаар кээп тур мен. Уругларым-биле кады дендии сонуургадывыс. Кижиниң хөйүн, Национал театр­ның артистериниң аян тудуп берип турары база эки-дир".  

Олимпия Доржу, Кызыл хоорай: "Хоорайда үш дугаар школаның 1-ги классчыларын үдеп келген ада-иелер бис. Башкызы уругларын эдертип алгаш, тайылбырлап берип турар. Музей дүнү солун-дур, бичии уруглар дыка сонуургаар чүве-дир".

Дарый Хомушку, Кызыл хоо­рай: "Өөм ээзи-­биле чылдың-на бо дүнге келир улус бис. Назы-харывыс чеден ашкан. Музейге кандыг чаартылгалар бар эвес дээш үргүлчү кээп турар бис".

Субудай, Айыраана Чаш-оолдар, аныяк ада-ие: "Кызыл хоорайда чурттап турар бис. Уругларывыска сонуургадыр дээш, чедип келдивис. Улуг оглувус 5 харлыг, бичиизи 2 хар ажып турар. Чуруктарны, дириг амытаннарны дендии сонуургадылар".

Шынап-ла, музейге дүнеки селгүүс­тээшкин онза-ла эрти. Музейниң эжии кезээде чонга ажык…

 Ася ТҮЛҮШ.

Чуруктарны  музейниң 

сайтызындан  алган.

 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.