1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

"МУҢЧУ МАЛЧЫННАР" ДЕП АТТЫ ЭДИЛЭЭР БОЛЗУН!

Радмир, Херелмаа Саттарның өг-бүлези.

 

“Аныяк өг-бүлеге – кыштаг” губернатор төлевилелиниң 2016 чылда киржикчилери Радмир, Херелмаа Саттарның өг-бүлезиниң болгаш оларның чымыштыг ажыл-ижиниң үре-түңнелдериниң, келир үеде сорулгаларының  дугайында кыс­казы-биле  силерге таныштырайн.

Радмир Сергеевич, Херелмаа Юрьевна кайызы-даа чаа-ла 32 харлап чоруур­лар. Олар үш чаптанчыг оолдарның ада-иези. Радмир Кызыл хоорайның 5 дугаар школазының доозукчузу. Ол аныяк фермерлер  школазын дооскан. Дуржулгалыг чолаачы. Өөнүң ишти Херелмаа Юрьевна Кызыл хоорайның медицина колледжиниң фельдшер салбырын чедииш­кинниг доозуп алгаш, амгы үеде Сүт-Хөл  кожууннуң Кызыл-Тайга суурда ФАБ эргелекчилеп, чонга ачы-буянын чедирип, чымчак холдуг эмчи болуп ажылдап чоруур. Улуг оглу Кызыл-Тайга ортумак школазында өөреникчи. Ийи бичии оглу суурнуң “Шончалай” уруглар садынче барып турар. Херелмаа оолдарының кижизидикчи башкылары-биле сырый харылзаалыг ажылдап чоруур. 

ТР-ниң Баштыңы Шолбан Кара-оолдуң  деткимчези-биле  “Аныяк өг-бүлеге – кыштаг” төлевилелдиң киржикчилериниң ажы-төлүнге дээш Ийи-Тал суурда  туттунган чаа школа-интернатче улуг оглун өөредип чорударын планнап турар. Амдыгааштан эгелеп ажы-төлүнүң кадыкшылы, эртем-билии дээш сагыш салып чоруурлары ол.

 Оларның кыштаа кадыр-берге оруктуг, кадыг-дошкун агаар-бойдустуг-даа болза, кайгамчык чараш оран Үстүү-Ишкинниң бажында Хүүректиг хемниң эриинде.  Төлевилелге киржип эгелээш-ле, Саттарның өг-бүлези кышты хүр ажып, бир дугаар төрүүр ийи чүс баш хойдан ийи чүс ажыг хураганны онча-менди ап, кызымак ажыл-ишчи чоруун көргүскеннер. Аныяк малчыннарның чаа эгелеп алган чымыштыг ажыл-ижинге ада-иези Юрий, Берзат Ондарларның  база кады төрээннериниң, чоок улузунуң  материалдыг-даа, моральдыг-даа дузазы улуг болганы чугаажок. Дузазын кадып, деткимче көргүскеннерге чүгле чоок улузу эвес, а кожа-хелбээ чурттап чоруур дуржулгалыг малчыннар  Яков, Алдын-кыс Ондарлар, Айбек, Чойганмаа Түлүштер, Вячеслав, Кылаң-оол Монгуштар, Анатолий, Светлана Ондарлар, Хүлер-оол, Антонина Ондарлар  болгаш өскелер-даа хамааржыр. 

 Хөртүк харлыг, дош булуктуг, малгаш-баларлыг, кадыр-берт  Үстүү-Ишкинниң  болгаш  Хүүректигниң  оруктарынга чоруп турар  Альберт (Чымаан) Ондар, Чойган-оол Монгуш, Маадыр Ондар, Темир-оол Донгак болгаш өске-даа чолаачыларга Радмир, Херелмаа Саттар өөрүп четтиргенин илередип чоруур. 

Оларның чаа кыштаа боттарынга хамаарышпас чылдагааннарның уржуундан  2017 чылда доозулбайн барган-даа болза,  эрги кыштагны  септеп, шүүдеп тургаш,  кышты арга-чадаарда   эрткеннер. Бо хүннерде чайлаг айтырыын кожуун удуртулгазының дарый шиитпирлээри негеттинип турар. Күзег, чазаг, чайлаг, кыштаг тудуу, одар-белчиириниң ажыглалы  дээш сагышсыраар чүүлдер-ле хөй.  Ынчангаш чоок-кавының аалдарының малчыннары-биле  демнежип, тудуг материалдарын сайгарып, орулга киирип болур арганы дилеп турда, аныяк малчыннарның чоок кижилериниң дузазы-биле ол айтырыг шиитпирлеттинген. Удавас оларның планнап алган ажылы амыдыралга боттанып эгелээр. Пилорама ажылынга шыырак машина болгаш трактор база черле херек. Ол айтырыгларны канчаар шиитпирлээри амдыызында билдинмес. Ынчалза-даа аныяктарның келир үеже идегели улуг. 

Малчыннарның күзенчиг аалчылары тус черниң удуртукчулары, социал ажылдакчылар дээш өскелер-даа. Сүт-Хөл кожууннуң эмнелге коллективиниң удуртукчузу Лидия Ондар, кожууннуң мал эмчилери Зинаида Ондар, Алдын-оол Монгуш, Хөглүг-оол Монгуш болгаш өскелер-даа аныяк малчыннарны  утпайн, оларның ажыл-ижинче кичээнгейни салып, удаа-дараа  аалынга  кээп, чагыг-сөзүн берип турары оларга өөрүнчүг болбайн канчаар. Мал оолдаашкынының үезинде Кызыл хоорайдан кээп дузалажып, сакманчылаан Ая, Артыш-оол угба-честезинге өөрүп четтиргенин илередип чоруурлар.  

Кандыг-даа ажыл-ишти эгелеп алырга, шаптараазыннар  черле турар болгай. Амгы үеде аныяк малчыннарны дүвүредип турар элээн каш айтырыгларны база ажыт-чажыт чок чугаалап бердилер. Оорлар-даа, араатан бөрүлер-даа халдаарга, хоорай, суурда дарга-бошкалар, шагдаалар-биле харылзажыптар арга чок.  Аал бүрүзүнде УАЗ машиналар бар-даа болза, орук-чирик берге болгаш, бо-ла үрели бээр. Оруктуң кадыр-бергезинге машиналар  тайгактааш, чайлы бээр таварылгалар бар. Аалдан чаңгыс катап суур кирип, садыгланып алгаш келиринге чүгле бензинге безин барык 3 муң рубль негеттинер. Бензин болгаш машинага артык кезектер садып алыр акша-төгерик айтырыы нарын.  Ынчангаш акша ажылдап алыр аргазын бо-ла дилей бээрлер.  Ооң кадында араатан бөрүлер  чоок-кавының аалдарын кыш, чай чок амыратпайн турар. Чүгле Радмир, Херелмаа Саттар бо чылын  сес баш мыйыстыг бода малдан когарааннар. Кожа аалдарның чидириин санаар болза,  оон-даа хөй.  Шээр малды кадарып чорда, ыяш-даш аразындан кокайлар кедеп келгеш, кадарчыдан хунаап аптар апарган.  “Хемчик” аңныыр ажыл-агыйы турда, чөпшээрелдиг бооларлыг, штатта-даа, штаттан дашкаар-даа аңчылар турган болгаш, араатан бөрүлерниң баш саны шоолуг көвүдевейн турган. Ам оларның саны дыка көвүдээн.  Араатаннар-биле  демисежир  үе малчыннарда барык чок болганындан күш четпейн турарлар.  Шынарлыг,  чөпшээрелдиг  боолар-даа чок. Бо айтырыг дээш сагыш салыр кижилерниң чогу аныяк малчыннарны дүвүредип турар  апарган.  

Москва, Санкт-Петербург дээш өске-даа улуг хоорайлардан аян-чорукчулар  тус черниң бойдузун, чурттакчы чонун, оларның чүдүлге-сүзүглелин, езу-чаңчылдарын сонуургаар дээш аалдап кээп турары оларга өөрүнчүг. 

Ынчангаш ындыг берге, чымыштыг үүледен кортпайн,   салым-чолун мал-маган ажылы-биле доңнаштырган аныяк малчыннар Радмир, Херелмаа Саттарга кел чыдар Аныяктар хүнүн таварыштыр ажыл-ижинге чедиишкиннерни, ам-даа быжыг тура-соруктуг болуп, бергелерни шыдажып эртерин, мал-маганы муң баш чедир өзүп, “Муңчу малчыннар” деп атты эдилээр болзун деп күзеп каалыңар!

Айдың ОНДАР. 

Чуруктарны маадырларның архивинден алган. 

 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.