1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

НАЦИОНАЛ ДЫЛДАРГА ХҮНДҮТКЕЛ

ЮНЕСКО[1]-нуң шиитпирин ёзугаар делегейде улуг-биче чоннарның дылдарын болгаш культуразын камгалап арттырар сорулга-биле февраль 21-ниң хүнүн Бүгү-делегейде төрээн дылдар хүнү кылдыр доктааткан болгаш ону 2000 чылдан тура чылдың-на демдеглеп турар. 
Төрээн дыл хүнүн бүгү делегейниң календарынче киирип тура, чидип бар чыдар дылдарга хүндүткелди оттуруп, оларны хумагалап арттырарынга хамаарышкан айтырыгларже кол кичээн­гейни угландырган. Таптыг тодаргай хемчеглер алдынмас болза, амгы үеде делегейде ажыглаттынып турар 6000 ажыг дылдарның хөй кезии ХХI чүс чылда чиде берип болурунуң айыылы тургустунуп турар.
ЮНЕСКО-нуң эксперттери чидип бар чыдар дылдарның атлазын тургузуп тура, дылдарның үр үеде азы ам-даа ажыглаттынып болурунуң 6  байдалы азы чылдагаанын айтып турар:
1. Ук дылды салгалдан салгалче дамчыдып турары;
2. Дылдың эдилекчилериниң шын бар сан-түңү (ук дылда херек кырында чугаалажып турар улустуң саны);
3. Чоннуң иштинде дылды ажыглап турар кижилерниң хуузу;
4. Дылдың ажыглаттынып турар девис­кээрлери азы черлери;
5.  Чаа хүрээлелде (амгы салгал // чаа үедеги салгал) дылдың ажыглалы;
6.  Өөредилге материалдары-биле хандыртынганы.
Дылдарның ажыглаттынып арта­рының бо кол байдалдарын тыва дылывыска хамаарыштыр алыр болза, бистиң төрээн дылывыс кандыг деңнелде турарын сайгарып, бот-боттарывыстан айтыржып, чугаалажып көөрүвүс чугула.
1-ги байдалды сайгарып көөр бетинде, бо айтырыгларга кандыг харыы туруп келирин боданыылыңар. Амгы үеде тыва дылывыс салгалдан салгалче канчалдыр дамчып турарыл? Өг-бүлелерде кырган-ава, кырган-ачалары уйнуктары-биле кайы дылда чугаалажып турарыл?
2-3-4 дугаар байдалдарны сайгарып көөр дизе, чижек кылдыр кайы-бир девискээрни ап  болур. Ында төрээн тыва дылын ылап, шыны-биле ажыглап турар дылдың эдилекчилери херек кырында чеже хуу болуп турарыл? ХХ чүс чылдың 80-90 чылдары-биле деңнээрге,  ХХI чүс чылдың бедиинде тыва дылдың эдилекчилериниң шын сан-түңү чежел деп айтырыгга харыылап, боданыр ужурлуг бис.
А 5-ки байдал база-ла элээн нарын, дүвүренчиг  болуру билдингир. Амгы чаштар, элээдилер база аныяктар азы амгы салгал тыва дылывысты кайы хире ажыглап турарын долгандыр амыдырал бадыткай бээр. 5-6 чыл бурунгаар Кызылдың кудумчуларынга азы чон чыылган черге элээди болгаш аныяктар хөй кезиинде тывалажып турган болза, а амгы үеде байдал кандыгыл? Бичии чаштар кайы дылды ажыглап турарыл? А эң эргим авай, ачай, кырган-авай, кырган-ачай, даай, күүй, чээн, оглум, уруум, уйнуум дээн чижектиг сөстеривисти бе­зин тыва дылга ажыглап турар улустуң хүн бүрүде эвээжеп турары ада-иелерни, башкыларны... азы ниитилелди чүге дүвүретпейн турарыл?
Бо хүннерде интернет четкизин дамчыштыр ЮНЕСКО-нуң культура деп руб­риказындан алдынган чаа медээлерни көрээлиңер:
Россияда ажыглаттынып турар дыл­дарның картазын көөр болза, амгы үеде мындыг байдал чуруттунуп келир:
20 дыл – шуут чиде берген дылдар: айн дыл (Японияның Хоккайдо ортулукка чурттап чораан айннар деп аймактың дылы), юг дыл(Ханты-Манси округунга чурттап чораан югор дээр бичии аймактың дылы), убых дыл (абхаз дылдарның бөлүүнче кирип турган бичии аймактың дылы)...;
22 дыл – чиде бээриниң айыылы бар: алеут, ительмен...;
29 дыл – чиде бээриниң айыылы улуг дылдар: чукот, нивх, карел...;
49 дыл – чиде бээриниң кырында келген дылдар: калмык, удмурт, идиш;
20 дыл – чиде берип болурунуң айыы­лын тургузуп турар дылдар: белорус, чечен, якут болгаш тыва дыл... .
Оларның хөй кезии РФ-тиң респуб­ликаларында күрүне дылдары болуп турарын демдеглезе чогуур...
Шак мындыг байдалдарны ЮНЕСКО-нуң эксперттери сайгарып, шинчилеп көрген түңнелинде тыва дылывыс чиде берип болурунуң айыылын тургузуп турар дылдар аразынче кире берген!!! Бо түңнел тыва кижи бүрүзүнүң чүрээн саргыдып, аартып, бодандырар ужурлуг. Дыл чокта, чон турбас. Дылды ажыглаваска, ооң эдилекчизи чон база чиде бээр деп угаадыгның алыс дөзүн бодап, чүнү канчалза экил? деп  айтырыгны шиитпирлеп, тодаргай хемчеглерни алыр ужурлуг... .
Амыдыралдан эскерип чоруурга, ада-иези өг-бүлеге тывалашпас болза, азы авазы тыва эвес ийикпе, азы тыва дылды билбес болза, оларның уруглары тыва дылга чугаалавас болур. А ынчаарга амгы чаштар, аныяктар төрээн тыва дылын билбес болза, оларның уруглары база тывалашпас. Өскээр чугаалаарга, амгы хүрээлелдиң азы келир үедеги ниитилелдиң төлээлекчилери тыва ды­лын чидириптер..., чоорту ону ажыг­лаар улустуң саны, хуузу, девискээри кызырылза-кызырылза, чиде бээр. Дылывыс-биле катай чонувус база эстип, тоглай бээр.
Чоокта чаа ККПИ-ниң доозукчулары Михайловтарның өг-бүлези-биле дылдар дугайында чугаалажып олурдувус. Өг-бүлениң ээзи Ю.Р. Михайловтуң ачазы якут болгаш, олар Якутияга база элээн чурттаан, амгы үеде Кызылда чурттап, ажылдап турар. Үстүнде айытканывыс дылдар дугайында картада якут дыл база чиде берип болурунуң айыылын тургузуп турар дылдарже кирип турар. Ынчалза-даа якуттар ук байдалын эки билип, сөөлгү чылдарда кончуг ша­­лыпкыны-биле хөделип эгелээн. Боттарының төрелдери безин чоокка чедир орустажып турган болза, амгы үеде чүгле якуттажыр. Уруглары якут дылда шүлүүн чугаалап, ырын ырлап, төрээн дылында чугаалажып турар апарганын магадавас аргажок. Олар национал ёзу-чаңчылдарын катап эгидип ап, байырлалдарда безин на­ционал открыт­каларны, байыр чедириишкиннерин боттарының дылында чорудуп турар апарганы чоргааранчыг. Амгы үеде якуттар биле тываларның төрээн дылынга хамаарылгазын деңнээр болза, бистиң тыва дылывыстың байдалы арай берге, нарын болуп турарын демдегледилер. Уруглар садтары, эге школаларда якут дылды өөредип, боттарының төрээн дылын арттырып алыр талазы-биле бүгү-ле хемчеглерни ап эгелээни көскү. Бистиң кожавыс Хакасияда база ук байдалды эскерип болур.
Тыва чонну өске чоннардан, эң ылаңгыя даштыкы хевиривис, арын-шырайывыс-биле дөмей азиат аймактардан “Тыва мен, тыва бис!” деп аңгылап, бадыткап, сагыш-сеткиливисти хостуу-биле илередип чоруур дылывысты чидирип алзывысса, тыва деп этнос, тыва кижи деп чон аңгыланмас апаар дээри безин коргунчуг, муңгаранчыг апаар-дыр. Бичии чаштар орустап туруп берген, школаларда тыва дылды таптыг, хандыр башкылаарының орнунга кыдат, англи... дылдарны өөредип турары, бир талазында, ниити сайзыралга эки-ле, а өске талазында, тыва кижиниң бодунуң амы-хууда сайзыралынга, арын-нүүрүнге, мөзү-шынарынга ооң ие төрээн дылын билбези кайы хире дээштигил?         
Тыва дылдың ниитилелде ажыглалынга хамаарыштыр сайгарып көөр болза, ЮНЕСКО-нуң эксперттериниң айытканы 6 байдалдың барык шуптузу ажыглаттынмастап кел чыдар деңнелде туруп турар. Ынчангаш тыва дылдың үр үеде азы ам-даа ажыглаттынып болурунуң байдалын канчалдыр тургузар ужурлуг бис? Ол айтырыгга кымнар канчалдыр харыылаарын ажыы-биле чугаалажыылыңар! Тыва дыл чидер болза, тыва чон база чиде бээри ол.
Ам каш чылдар эртсе, тыва дылывыс чидип, өлүг дыл апаарының айыы­лы тургустунуп олурар ышкажыл. Ол дүвүренчиг, ыглаксанчыг байдал кырывыста диргелип олурарын тыва кижи бүрүзү боданып, чугаалажып көрээлиңер. Санал-оналыңарны, бодалдарыңарны бистиң-биле үле­жиңер!!!
Клара Доржу, 
филология эртемнериниң 
кандидады, доцент.
[1]ЮНЕСКО [United Nations Educational Scientisic and  Cultural Organization] – Каттышкан Нациялар Организациязының чурттар аразында тайбың болгаш айыыл­ чок чорукту камгалаар сорулга-биле 1946 чылда тургусканы өөредилге, эртем болгаш культура айтырыгларын деткиир тускайлаттынган албан чери. Амгы үеде Францияда туруп турар, чиңгине директору – Одри Азулай. 

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.