1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

НОЯБРЬ 19 - АДАЛАР ХҮНҮ

ӨГ-БҮЛЕДЕ КОЛ КИЖИ
 
Кызыл хоорайның Адалар чөвүлели тургустунганындан бээр элээн хөй дээштиг ажылдарны чорудуп келген хөй-ниити организацияларының бирээзи. 
Эрткен чылдың июнь айдан тура ооң даргазынга Кызылдың мэриязының социал хөгжүлде эргелелиниң начальниги Алексей Артык-оол соңгуткан.
Бо үе дургузунда ада кижиниң ниитилелге ролюн, ат-алдарын бедидер сорулганы салгаш, Адалар чөвүлели удаа-дараа чыг­лып, кандыг чүүлдерже улуг кичээнгей салырын хуралдарынга чугаалажып келген. Бо чылдың дургузунда чоруткан кол ажылдарының бирээзи – школачыларның кышкы дыштанылгазының үезинде ажы-төлүн чааскаан өстүрүп олурар адаларның бажыңнарынга чедип барып, оларның амыдырап-чурттап олурар байдалдары-биле таныжып, ажы-төлге амданныг, чигир-чимистиг белектерни Адалар чөвүлелиниң мурнундан сөңнеп, рейдилерни чорутканы. Ол-ла үеде Иван Ярыгин аттыг спорткомплекске өг-бүлелерниң «Хөглүг старттар» маргылдаазын эрттиргенин чыылган көрүкчүлер, «аарык­чылар» дыка сонуургааннар.
Национал байырлал «Шагаа­ны» эрттирип тургаш, адалар хоорайның бичии уруг­лар садтарынга барып, тыва оюннарны организастап эрттиргеннер. Ада-чурттуң камгалакчызының хүнү – адаларга ыдыктыг байырлал, ынчангаш ону кончуг солун кылдыр эрттиргени чугаа-даа чок. «Новый век» телеканалга ийи уруун чааскаан өстүрүп чоруур Амудар Кууларның дуга­йында сюжетти организастап көргүскен. Адаларның болгаш оолдарының аразынга биче араалыг боо адарынга маргылдаа бир солун болган. Орта хоорайның № 11 школазындан оолдар ачалары-биле кээп киришкеннер. Аңаа ДОСААФ организациязы эр кижилерниң деткикчизи болуп, тир болгаш октарын халас бергенин өөрүп четтириишкин-биле демдег­лээри артык эвес.
Адалар чөвүлели радио, телевидение дам­чы­дылгаларының база идеп­кейлиг киржикчизи. Оларның эгелекчи саналы-биле «Тыва» телеканал дамчыштыр «Өзүп орар салгалды кижизидеринге адаларның ролю» деп дорт дамчыдылганы база «Езулуг ада кижи кандыг болурул?» деп радиодамчыдылганы Россияның болгаш Тываның алдарлыг артизи Галина Мунзуктуң киржилгези-биле чоруткан. Кызыл хоорайның Н. Крупская аттыг библиотеказының номчулга залынга «Өг-бүледе кол кижи кымыл?» деп темалыг төгерик стол сонуурганчыг болган. Кезээ шагның бо айтырыынга ийи команда – Адалар чөвүлели болгаш Херээженнер эвилели харыылап, бодалдарын илередип, санал-оналын солушканнар. Өг-бүлеге, эр, херээжен кижилерниң ара­зынга, оларның харылзааларынга чүү-даа туруп болур, алгыш-маргыш-даа үне бээр. Ынчалза-даа кандыг-даа айтырыгны эптиг-чөптүг шиит­пирлеп ап болур. Чөрүлдээлиг байдалдарга хамаа­рыштыр адалар болгаш иелер аразынга диспут чугаа­ларны чорударга, адалар аңаа тиилекчилер болуп, өг-бүлеге кол кижи – өөнүң ээзи, а өөнүң ишти ооң соондан чоруп олурар деп, чоннуң мерген угаадыын бадыткап шы­дааннар.
Кызыл хоорайның адалар чөвүлели Бүгү-де­легейниң уруглар хүнүнде, школачыларның чайгы дыштанылгазында дыка хөй спортчу маргылдааларны организастап, боттары идепкейлиг киржип турарлар. Өөредилге чылы эгелээрге, «Школаже чыгдынарынга дузалаш», «Бүгү-ниитиниң өөредилгези» деп ак­цияларга база идепкейлиг киришкеннер. Ынчангаш ниитилел амыдыралынга, уруг­лар кижизидилгезинге адаларның ролю, салдары дыка улуг болуп турарын Кызыл хоорайның Адалар чөвүлелиниң хөй-ниитичи ажыл-чорудулгазы бадыткап турарын онзалап демдеглээри чугула.
Надежда МОНГУШ.
 
АВАМ, АЧАМ — ЭРГИМНЕРИМ
 
Ак-ак харлар оожум бадып, ам база катап соок кыш бодунуң ээлчээн манап алгаш, моорлап келген. 
Бажың иштин чылыдыр одап алгаш, аякта шайын оожум аартап каап, авам биле ачам далаш чок хөөрежип каап орлар. Оларның, мөңге меңгилер дег, көгергилээн бажының дүктери узун назынны, он-он чылдар ажылдыр ужукталган төөгүнүң эдилекчилери дээрзин херечилеп турар.
Каш малын азыраар дээш авам,ачам карак кызыл-ла улус. Ажыл-агыйын доозуп алгаш, авам, ачам кайызы-даа шевергин кылдыр көктеп чыггаш, ханада азып каан турар «Шын» солуннуң көктешкизин камныг дүжүргеш, катап-катап номчуурунга ынак улус. 
Чайгы дыштанылгада ажы-төлүнүң уруглары — бичии уйнуктары шуптузу чыглып кээрге, сүттен кылган чемнерин стол кырынга делгеп салгаш, ажы-төлүн чемгербишаан, тыва чаңчылдарны чагып чугаалап, төөгүнү уттуп болбазын чагып чоруур кижи. Ада-иевистиң кижи магадап ханмас олут-дыш чок ажылдап чорууру — ол үениң кижилериниң бедик шынары  деп билир бис.
Авам Александра Сарыгларовна Сүрүң 42 чыл дургузунда эге класс­тар башкызы бооп ажылдап келген, Россия Федерациязының ниити өөредилгезиниң хүндүлүг, Тыва Республиканың өөре­дилгезиниң алдарлыг ажылдакчызы аттарның, хөй-хөй Хүндүлел бижиктерниң эдилекчизи, хоочун башкы. Ол Барыын-Хемчиктиң Аксы-Барлык сумузундан Бай-Тайганың Кызыл-Дагга келин бооп келгенден бээр чартык чүс чыл бооп турар. 
Ачам Болат-оол Сайын-оолович Иргит уран-шевер, Кызыл-Даг суурнуң хоочуну, школаның ажыл-агый эргелекчизи бооп хөй чылдарда ажылдааш, пенсияже үнген. 
Авам, ачам 1966 чылда өг-бүле тудуп чурттаанындан бээр бо чылын 50 чыл бооп турарлар. Олар 5 ажы-төлдү кижизидип өстүргеннер: улуг уруу Долаана – география башкызы, кожууннуң өөредилге килдизин хөй чылдарда эргелекчилеп ажылдаан, ам кожуун чагыргазының ие-чаштар херээниң талазы-биле эргелелиниң кол специализи, Ольга — орус дыл, чогаал башкызы, Кызыл-Даг школазының өөредилге эргелекчизи, Роза — төөгү баш­кызы, Айлааназы казначей эртемниг, хеймер оглу Слава Тожуда Кызыл-Даштыг комбинадында ажылдап турар. Авам, ачам 11 уйнуктарлыг, 3 уйнуунуң ажы-төлүн чассыдар аас-кежиктиг болганнар.
Өртемчейде эң-не эргим кижилерим болур авам, ачам аныяк-өскеннерге ханы ынакшылдың, быжыг өг-бүлениң, шынчы чоруктуң үлегер-чижээ бооп чоруурлар. Оларга ажы-төлү, бистер, чоргаарланып чоруур бис. Бистерни чараш аажы-чаңга, бөдүүн сеткилге, ажылчын-кежээ чорукка, быжыг турушка кижизиткени дээш, ававыска, ачавыска күдүк базып өөрүп четтиргенивисти илередип, дараазында одуругларны йөрээп сөңнедивис:
Чалыы чараш бүле туткан 
              үеден бээр
Чартык чүс чыл байырыңар 
          чедип келди.
Авай-ачай, алдын куда хүнүңерде
 Аас-кежик, кадыкшылды 
                  йөрээп тур бис!
Арат-чонга хүндүткелдиг 
                    өгбелер бооп,
Алдар-аттыг чорууруңар —
                 чоргаарал-дыр!
Ажы-төлдүң, уйнуктарның 
                          аразынга
Ам-даа хөй чыл өөрүшкүлүг
                  чурттаңар-ла!
                             Ольга КYЖYГЕТ,
Бай-Тайга кожууннуң Кызыл-Даг
школазының өөредилге эргелекчизи, РФ-тиң ниити
өөредилгезиниң хүндүлүг ажылдакчызы.
 
АЛДАРЛЫГ МӨГЕ ААЛЧЫЛАР
 
Бай-Даг сумузунуң Адалар чөвүлели (даргазы Андриян­ Лойгу) Адалар хүнүнге турас­каадып школачы болгаш аныяк­ мөгелерге мастер-классты организастап эрттирген. 
Аныяктарны спортче хаара тудар сорулга-биле ат-сураглыг мөгелер – хоочун спортчулар, хостуг хүрешке ССРЭ-ниң спорт мастерлери, Бай-Дагга төрүттүнген Анатолий Кара-Сал, Бай-Даг күдээзи Александр Чадамба-биле солун ужуражылгалар, мас­тер-класстар Бай-Даг болгаш Эрзин суурларының хүреш залдарынга эрткен. Кайы-даа суурга хостуг хүрештиң «чажыттарын» билип алыксаан школачылар болгаш аныяктар хөй болган.
Уругларның спорт школазының тренер-башкылары школачыларны болгаш аныяктарны мастер-класс кичээлинге киириштирип, боттарының сонуургаан айтырыгларын хостуг хүрештиң мастерлеринден айтырып, хөйнү билип алганы чугаажок. Анатолий Кара-Сал, Александр Чадамба хевис кырынга хостуг хүрештиң аңгы-аңгы аргаларын көргүзүп, хүреш үезинде мөге кижиниң туружун, кандыг хепти кедеринден эгелээш, хөй-ле арга-сүмелерни аныяктарга берген. Мастер-классты төндүрүп тура, Бай-Даг сумузунуң Адалар чөвүлели болгаш уругларның спорт школазы кожуунга спортту сайзырадырынга улуг идигни берип, өзүп орар аныяк­тарга хүрештиң нарын аргаларын көргүзүп, мас­тер-классты эрттирип бергени дээш өөрүп четиргенин илередип, Анатолий Кара-Салга, Александр Чадамбага суй-белектерни сөңнеп, спортчу чедиишкиннерни күзээн.
Хүндүткелдиг, ат-сураглыг мөгеле­ривис Анатолий Кара-Салга болгаш Александр Чадамбага тыва хүрешти моон-даа соңгаар улам сайзырадырынга улуг-улуг чедиишкиннерни күзеп каалыңар.
 
АДА  БОЛУРУ УЛУГ ХАРЫЫСАЛГА
 
Эрзин кожууннуң Адалар чөвүлели Тываның Адалар хүнүн­ге тураскааткан суму­ларның ада­ларының аразынга «Ада болуру харыысалгалыг» деп мөөрейни кожууннуң Культура бажыңынга ноябрь 11-де  эрттирген.
Мөөрейниң кол сорулгазы – амыдыралга болгаш уруглар кижизидилгезинге ада кижиниң ролюн бедидери, өг-бүлеге ада кижиниң идепкейлиг киржилгезиниң  эки арга-дуржулгазын тарадып, неп­тередири дээш оон-даа өске эр кижиниң онзагай талаларын быжыктырып сайзырадыры.                                                                                                                                
Бай-Даг сумузундан Вячеслав Дүпчүр, Нарын  сумузундан  Андрей  Сергеев, Валерий Нынмырның оолдары, Эрзин сумузундан Сайдаш Ензак оглу Сүрен-биле эр кижиниң ат-алдарынга хүн­дүткелди мөө­рейге  көргүскен. Киржикчилер эвээш-даа болза, мөөрей кончуг солун эрткен. Өске сумуларның тө­лээ­лериниң киришпейн барганы харааданчыг болду. Оларда база-ла онзагай талантылыг адалар бар-ла болгай. Ол дээр­ге сумуларның Адалар  чөвүлелдериниң четпес ажылы-дыр. 
Мөөрейге бирги черни Эрзин сумузунуң төлээзи Сайдаш Ензак чаалап алгаш, 1500 рубль-биле шаңнаткан. Бай-Дагдан Вячеслав Дүпчүрге, Нарындан Андрей Сергеевке 600-600 рубльди, чөптүг чылда­гаан-биле мөө­рейге кээп шыдаваан Валерий Нынмырның оолдары Андрианга, Айдарга ачазының ат-алдарын үнелеп, ооң хол-биле кылган ажылдарын дел­гээни дээш 400 рубльди оларга тывыскан. 
Сайдаш Ензак биле Вячеслав Дүпчүр ноябрь­ 17-де Самагалдайга болур кожуун­нар аразының «Ада болуру харыысалгалыг» деп мөөрейге Эрзин кожууннуң адын камгалап киржирлер. Оларга чедииш­кинниг киржирин күзеп каалыңар. 
Халарбаа  КАРА-ООЛ.
Авторнуң  тырттырган чуруу.

 

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.