1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ОВААРЫМЧАЛЫГ БОЛУҢАР!

Россияның Онза байдалдар яамызының Тывада Кол эргелелинге республиканың девискээринге чурттаар оран-савага болган өрттерниң өзүп турар чылдагааннарын эргелелдиң начальнигиниң оралакчызы Александр Байыр-оол таныштырган.
Александр Байыр-оолдуң чугаазы-биле алырга, ноябрь 14-ке чедир чурттаар оран-савага 353 өрт айыыл-халавы бүрүткеттинген. Эрткен чыл-биле деңнээрге, 3,7 хуу өскен. Өрттүң уржуундан 11 (оларның үжү назы четпээн уруглар) кижи амы-тынындан чарылган. 
Чылдың-на одалга сезону эгелээри билек, өртке удур айыыл­ чок чорукту сагываанындан айыыл-халап болуп турары дүвүренчиг байдалды тургузуп турар. Республикада өрттерниң 80 хуузу хууда чер бажыңнарда бүрүткеттинген. 
Тывада өрттерниң саны өске чылдарга бодаарга, каш катап өскен. Ылаңгыя Кызыл, Чөөн-Хемчик, Тес-Хем, Сүт-Хөл кожууннарда. Эргижирээн, тигленген печкалар айыыл-халаптың бир чылдагаа­ны. Хензиг тигленген черден үнген от-көс чаштанчызындан бүдүн бажың өрттенип, амы-тынга айыылды тургузуп болур.
Кара-Хаак суурга улуг улустуң хайгааралы чок арткан назы четпээн оол амы-тынындан чарылганын дыңнаарга безин коргунчуг. Печканы тудуп тургаш, тууйбуларны өртке удур дүрүмнерни хажыдып, шын эвес салганындан, өрт айыыл-халавы болган. Ол тигленген черден от көзүнүң чаштанчызы бичии уругнуң удуур орунунче, идик-хевинче чаштааш, өрт өөскүп үнген. Ол үеде бичии оолду өй-шаанда камгалап алыры болдунмаан. 
Бо чылын оран-саваны сагыштыы-биле өрттеткен таварылгалар база көвүдээн. Эрткен чылын 2 турган болза, бо чылын 16 чедир өскен. Аңаа үш кижи кемдээшкин алган. Бо таварылгаларга хамаарыштыр кеземче херектерин оттурган, истелге уламчылап турар. Оран-саваны өш-биле өрттеткен таварылгаларның хөй кезии Кызылда бүрүткеттинген. 
Өртке удур тускай медээ­лекчиниң (сигнализация) өртек-үнези 500 рубль. Сим-карта-биле ажылдаар херексел база бар. Чер бажыңнарның чурттакчылары ону салдыртып алыр болза, өрттерниң саны эвээжээр дээрзинге өртчүлер идегеп турар. Тывада бо дериг-херекселди салыр 20 хире чөпшээрелдиг организация бар. 
ТР-ниң Күш-ажыл болгаш социал политика яамызы-биле  эргелел “Айыыл чок оран-сава” деп программаны боттандырып эгелээн.  Ол үш угланыышкынныг: социал байдалы нарын өг-бүлелерге печкалар септээри-биле дуза кадары, эргижирээн электри четкилерин солууру база өртке удур медээлекчилерни салыры. Чыл төнчүзүнге чедир 50 өг-бүлеге бо дузаны көргүзери планнаттынган.
Малчын турлагларже эрге­лелдиң ажылдакчылары удаа-дараа үнүп, хыналданы чорудуп турар. Чүге дизе, ырак-узак чер­лерде малчыннарже чедип турда, хөй үе эртер. Кидис өг каш минута дургузунда өрттени бээр. Ынчангаш кыска үеде кижи оон үнүп четтикпейн баарын начальниктиң оралакчызы чугаалады. Колдуунда ында улуг назылыг болгаш бичии уруглар чурттап турар болгай. Ону бодап кээрге безин айыылдыг. 
Кызылга “RBT», «ДНС» садыг-саарылга төптеринге апрель 29-та улуг хемчээлдиг өрттер болганын сагындырып каалы. Ооң чылдагааны – таакпы көзү. Төптүң ээлери ажылчыннарынга таакпылаар тускай черни аңгылаваанындан боттарынга улуг материалдыг когаралды чедиргеннер.
Соок дыңзып эгелээрге, чурттакчы чон боттарының чогаадып кылганы чылыдар дериг-херекселдерни дүн-хүн дивейн ажыглап эгелээр. Бо дээрге өрт айыыл-халавы болурунуң база кол чылдагааннарының бирээзи. 
Чолаачылар автомашиналарын дүрген эргизери-биле боттарының чогаадып кылып алганы электри тэннерин, плиталарны ажыглаанының түңнелинде транспортка 46 өрт бүрүткеттинген. От салып алгаш эргизип турган таварылгалар безин турганын эргелелдиң өртке удур суд-экспертиза албанының начальниги Андрей Шишов чугаалады.
“Райдан” дүнеки клубка бол­ган өртке хамаарыштыр өш-биле өрттеткен барымдаа­лар бар дээр­зин Андрей Шишов дыңнатты. Өрт айыыл-хала­вы­­ның болган чылдагаанын эр­гелелдиң шенелде өрт лабораториязынга хоойлу езугаар 20 хонуктуң дургузунда илередип тодарадыр. 
Чурттакчы чон чеже-даа өртке удур дүрүмнер бар болза, сигенни бажың-балгат чоогунда девискээрге шыгжап турар. Ооң түңнелинде хууда оран-савага болгаш кады-кожа бажыңнарга өрт айыылы тургустунуп болур. Өскээр чугаалаарга, хамаатының бодунуң оваарымча болгаш кичээнгей чок чоруу чүгле материалдыг когаралга чедирер эвес, харын-даа чоок кижилериниң кадыкшылынга, амы-тынынга айыылды тургузуп болур.
Амгы үеде ОБЯ “Чылыдылга сезону” деп профилактиктиг операцияны чорудуп эгелээн. Олар чурттакчы чон, албан черлериниң ажылчыннары-биле ажылды чорудуп, рейдилерже үнүп, школаларга лекция, беседаларны эрттирип турар. 
Бистиң ажы-төлүвүстүң, чоок кижилеривистиң кадыкшылы, харын-даа амы-тыны боттарывыстың холувуста дээр­зин утпайн, өртке удур айыыл чок чоруктуң дүрүмнерни сагып чоруңар.
Шончалай  ХОВАЛЫГ.
Авторнуң тырттырган чуруу: Александр Байыр-оол
биле Андрей Шишов ужуражылга үезинде.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.