1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ОЙНАП БЕРЕМ, ХӨГЖҮМЧҮ

Тываның композиторларының чогаа­дыкчы эвилели апрель 14-түң хү­нүнде 15 чылдаан оюн демдеглеп эрттирер. Ук эвилелдиң тургустунганы 2002 чылда кара чажындан-на уран чүүлге сундулуг, салым-чаяанныг аныяк хөгжүмчү Томас Монгуш Композитор­лар эвилелиниң кежигүнү бооп кирген. Ынчан ол 16-ла харлыг турган. Эвилелдиң эң-не бичии назылыг кежигүнүн ат-сураглыг композиторлар чаптааш, «полктуң оглу» деп шолалап алганнар. Оон бээр-ле Томас эткир үннүг эдер-хааржаан эдиспишаан, Сиириң Херел-оол, Люндуп Солун-оол дээш оон-даа өске билдингир ыраажыларның ыяңгылыг аялгаларын үдеп берип, аян тудуп чорааш, рес­публикага сураглыг хөгжүмчү болуп өзүп келген.
Томас Коңзай-оолович Монгуш Кызыл хоорайга төрүттүнген. Ада-иезиниң алды ажы-төлүнүң хеймери. Томастың ачазы хөгжүмчү, эдер-хааржакка ойнаар чораан. Чажындан-на аялга дыңнап өскен болгаш, ол чеди харлыында-ла радио, телевизордан дыңнаан аялгаларын эдер-хааржакка ол-ла олчаан ойнаптар апарган. Үшкү классчы үезинде-ле «өзүп келгеш, өске кым-даа эвес, чүгле хөгжүмчү болур мен» деп, бодунуң салым-чолун ыяк билир турган.
Школаны дооскаш, Кызылдың А.Б. Чыргал-оол аттыг уран чүүл училищезиниң «Ди­ри­жер» болгаш «Баян»  салбырынче өөренип кирип алган.
2008 чылда училищени дооскаш, улаштыр Кемеровонуң күрүнениң хөгжүм институдунче дужаап кирип алгаш, аңаа өөренмишаан, 2009-2013 чылдарда Сибирьниң биче буурай чоннарының «Алдынай» ансамблиниң эдер-хааржак үдекчизи бооп ажылдап турган.
Институдун чедиишкинниг доозуп алгаш, Кыргыс Республиканың Бишкек хоорайга «Дирижер» салбырынга билиин бедидип өөренгениниң соонда, төрээн Тывазынче ээп чанып келгеш, 2013-2016 чылдарда боду­нуң доосканы училищезинге уран чүүл удур­тукчузу бооп ажылдаан. Амгы үеде ол-ла колледжтиң «Дирижер» болгаш «Баян» салбырының башкызы болуп ажылдап чоруур.
Уран чүүл колледжиниң коллективи-биле республиканың  кожуун-суурларынче үнүүшкүннер кылып, солун оюн-көргүзүглерин бараалгадып, хоорайның культурлуг хемчеглеринден чыда калбайн, концерттерге, байырлыг кежээлерге киржип, ыраажыларга аялга үдеп берип чорааш, Томас Коңзай-оолович чогаадыкчы салым-чаяанныг аныяк композитор бооп чон караанга көстүп келген.
М. Томастың школачы чылдарындан бо үеге чедир чедип алган чедиишкиннериниң сан-түңүн санап даңзылаары берге. Ол рес­публика чергелиг мөөрей-фестивалдарның хөй дакпыр лауреады, Чазак Баштыңының хүндүлел бижик, шаңналдарының эдилекчизи.
«Силерниң хөгжүмчү болур салым-чолуңарның оруун кым айтып берип, деткип турганыл?» – деп аныяк композитордан айтырарымга: «Мени ыры-хөгжүм делегейинче чедип киирген, хөгжүмчү болур салымымга үлүг-хуузун киирип чораан башкыларым – сураглыг композитор Каадыр-оол Бегзи биле РФ-тиң болгаш ТР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы, моол күрүнениң хүндүлүг хамаатызы Александр Павлович Оськин. Олар мени чүгле хөгжүмге эвес, идик-хепти аянныг кылдыр кедеринге, шын алдынарынга өөредип база амыдырал-чуртталганың кичээлдерин берип, арга-сүмезин кадып чорааннар. Ачам чеди харлыг турумда-ла "кызыл-дустай" берген. Ол оода-ла элээди апаргыжемче чурттап чораан болза, оон база-ла дыка хөйнү өөренип алыр турган боор мен. Авам база мени дыка-ла деткип чорду.
Бичиимден-не улуг назылыг хөгжүмчүлер, композиторларның чагыг-сүмезин, оларның бурун аялгаларын дыңнап чораан болгаш, амгы үениң ырыларының аялгаларын эки билип чадап, ынаар хандыр кирерин оралдашкаш-даа, улуг-ла сонуургавас кижи болдум. Бодум колдуунда улустуң ырылары, бурун аялга болгаш классиктиг хөгжүмге ойнаарынга ынак мен» – деп, ол чугаалады.
Томастың чогаадыкчы ажыл-ижи чүгле хөгжүм-биле кызыгаарлаттынмаан. Ол шүлүк чогаалын шенеп бижип чоруур, чечен чогаалга база сундулуг кижи болду. Бодунуң бижээни шүлүктеринге аялга бижээш, ырлап чоруур. Чыглып чыдар ырыларының, аялгаларының сан-түңү көвүдеп, хөгжүмчүнүң арга-дуржулгазы чылдан чылче бедип орар. Удавас ооң ыяңгылыг ыры-шоору улус-чоннуң аразынга тарап, улусчу, чиңгине бурун аялгалары сагыш-сеткилди өөртү бээр дээрзинге чигзиниг турбас.
Эрес КОЛ.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.