1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ООН ШУУТ ОЙТАЛААН МЕН

Арага кижилерге дыка улуг хораны чедирип турарын боттарывыс билир бис. Ооң салдарындан та чеже кижи өлүп,  амыдыралын баксырадып, будалып, чаш ажы-төлүн хилинчектеп, херек үүлгедип, кара-бажыңче кирип, машина озал-ондаа кылып, кады чораан улустары, боттары-даа чок болуп турар чүве. Арага –  кижилерниң коргунчуг дайзыны, тайбың чурттап олургаш-ла, ооң хайындан кырлып турар-дыр бис.
Арага дээрге хоран, наркотик-тир. Кижи аңаа чаңчыга бергеш, ижиксээр, оон адырлып шыдавас­тай бээр, оон-на амыдыралы будалганы ол. Наркотиктерни хоруп каан, ону кылып, садып-саарар болза, дораан бажыңнап каар. А араганы хостуг садып турар. Арага ижери чурумнуг, хемчээлдиг, ону  билбес болзуңза, аңаа алзып аар сен. Ол сеңээ хоран бооп, дайзының апарып, сени бодунче чоорту чыыра тыртып, угаан-медерелиң эжелеп, албаарадып, дириг амытан чадазынче шилчидип эгелээр. Аңаа алыспас дээш, ону чүгле херек таварылгаларда, езулалдар, куда-дой болган черлерге хөй эвести ижип, ийи-үш дугураан-биле кызыгаарлаттынар болза эки. Араганың багай салдары ону ижип билбезивис­тен болуп турар. 
Кижи көрүп чоруурга, ийи эжишки албан-биле араганы садыгдан садып алгаш, ийилээ медээредир ижип алган боор. Анаа элээр чугаалажып, хөөрежири болдунмас чүве бе? Азы олар арага ижиксээш шыданмас, аарыг­ чадазынче кире бергеннери ол бе? Арага бүгү талазы-биле кайы хире хоралыг деп чүве чамдык  кижилерниң бажынга четпейн турар. Ону эгезинде ижиптериңге, сагыш-сеткилиң көдүрлүп, чугаа-соо­дуң төктүп, сенден эки кижи чок ышкаш апаар.­ Бодуңга ам-даа эки болзун дээш, улаштыр ижиксей бээр сен. Оон канчап баарын кижи бүрүзү билир-ле болгай. 
Чамдык улус бичии ижип, дыштанып, хөглеп чоруур болза эки деп, дыштаныр хүннерде арага садарын хоруп, кызыгаарлап каарга, аңаа удурланып турарлар. Эзирик, сээдең баш-биле кандыг дыштанылга турарыл?  Харын бодуңну үреп турарың ол ышкажыл. Кижи арага ижип алгаш, хоозун, меге, кылымал сагыш-сеткил байдалы-биле эвес, а элээр, чырык бажы-биле, бойдустуң чаяап кааны сагыш-сеткилиниң байдалы-биле сеткил-хөңнүн илеретчип, сагыш хандыр  хөөрежип, ойнап, хөглеп чоруур болза эки.
 Чамдык кижилер араганы хора чок, анаа бир чүве деп бодаар.­ Арага ишкен улустарны көрүп чоруурга, ону бот-боттарынга хөлчок сыгашкан орар. “Ам-даа бичииден иживит даан. Ма, соон­дан иживит” — дээш, шай азы суг кудуп берип турар. Ол хамаанчок, байырлалдар азы кижи чок болган черлерге аныяк оолдар, уруг­ларынга арага ишпеңер деп чагыыр тудум, арага кудуп берип турар. Шаанда 40 хар четпээн тыва кижи арага ишпейн чораа­нын билир бис. Чоок кижизин чидирген кижи ажыг-шүжүгге алзып, чиик апаар боор дээш арага ижип эгелээр. Ооң кадында “таакпылажыр” деп чаңчыл езугаар дөргүл-төрели арагалыг ужуражып кээр. Шак ынчаар-ла ол кижи арагалап туруп бээр. Ооң түңнели билдингир-ле болгай. Ажыг-шүжүглүг кижи арага ижерге, чүден дора, харын-даа ону улам суларадып, сагыш-сеткилиниң берге байдалы дам баар, арага аңаа бичии-даа дузалавас, харын хора чедирер. Ооң орнунга элээр, чарт угаан-медерели-биле боданып, сагыш-сеткилин оожургадып, сегидер болза эки.
Араганы ижер-ишпези чүгле кижиниң бодундан хамааржыр. Чамдык кижилер: “Арага ишпес дээримге-даа, таныш-көрүш, эш-өөр таваржы бергеш, ижиртиптер-дир” — дээр. Ишпес дээн кижини ойтур октааш, аксынче кудуптар эвес. Ийе, мен база аныяамда ижип чораан мен. Бир неделя ишпейн баарга, дыка-ла үр үе иштинде ишпээн ышкаш сагындырар турган. Чогум мен эш-өөрнүң аайы-биле ижип чораан мен. Эзирик-даа тургаш, арага бо-даа турар болза, чааскаан ишпейн чораан мен. Эрттир ижиптерге, эртенинде чүдээр. Организмниң арагага хоранналганы ол. Баш аартып, кустуруп, баксырап хүнзээр мен. Эш-өөр-биле ижип оргаш, бодуң көңгүс анаа, элээр ышкаш сеңээ сагындырып оргаш, бодуң билбейн, билбестеп каар сен. Ол-дур, араганың айыылы. Билбестээн кижи чүнү-даа үүлгедип боор. Мен база чамдыкта билбестээш, ужуралдарга-даа таваржып чораан мен. Билбестеп калгаш, кижи эртенинде ыядыр боор чүве. Арага ижип чо­рааш, угаанымның дөгейленип турарын эскерип эгелээн мен.Көрүнчүкке көрнүрүмге, элээр-даа болзумза, арным шырайы эзирик ышкаш көстүр апарган. Сөөлүнде боданып, араганы кызыгаарлап ижерин кызыдар апарган мен. Өгленип алгаш, арага ишпес-тир деп ынчан-на боданып чораан мен. Мен шала орай өгленгеш, шынап-ла, дораан араганы кагдым. Ам пенсионер мен, мынчага дээр чаңгыс-даа пак арага боостаам­че ажырбаан мен. Эге дээрезинде улустар сыгаарга: “Чок, мээң кадыым баксырап турар, арага таарышпас” — деп каар мен. Сөөлүнде кижи бурүзү мени арага ишпес деп билир, мени херекке-даа албас апарганнар. Эгезинде араганы ижиксей бээр байдалдар турган, ол үези эрте бээрге, оон уттундуруп каар. Чоор­ту ол сагыжыңга безин кирбес апаар. 
 Элээр амыдырал дээрге арагага туманналбаан чарт угаан, арагадан хостуг, дыш амыдырал, алган кадайың, ажы-төлүң-биле эптиг-найыралдыг, аас-кежиктиг чуртталга, ажыл-агыйыңның чогунгур-бүдүнгүрү, амыдыралче тура-соруктууң, дөргүл-төрелиңниң, кады ажылдап чоруур эш-өөрүңнүң хүндүткели, езулуг кижи кылдыр чурттаары-дыр. Оон ыңай чүү херегил? Бо бүгүну ыт ишпес ажыг сугга орнап аар бе?
Араганың хоразының дуга­йында сарыг шажын өөредиинде бижип каан. Ол үрегдекчи кара күштерниң кижилерге хора чедирер дээш чогаадып алганы күштүг чепсээ болуп турар. Бис ону ижип алгаш, азып-тенип, сээдеңнеп, херек үүлгедип, боттарывыстың кадыывысты үреп, кара күштерниң аспаанче кирип, оларга алзып чоруур бис. Арага ижип чоруур кижи келир назынында дириг амытан, аш-мирит бооп төрүттүнер азы тамы оранының хилинчээн көөр дээн. Кижи бооп төрүттүнер-даа болза, угааны четпес, багай аажы-чаңныг кижи боор деп шажын өөредиинде айтып каан.
Арага ижериниң чылдагаан­нары: төрүттүнген хүннер, езулалдар, демдеглээшкиннер, куда-дой, кижи чок болган черлер. Кижи көрүп чоруурга, улус төрүттүнген хүннерин чыл санында демдеглеп, арага­лаар боор. Хөй дөргүл-төрелдиг, хөй эш-өөрлүг кижиниң арага ижери ынчангаш көвүдеп каар. Сөөлүнде "алкоголик"-даа апарза хөңнү. Тыва чон шаанда төрүттүнген хүн деп чүвени кажан-даа демдеглеп, эрттирбейн чораан. Мен билип кээримден-не чоок улустарым, өске-даа улус төрүттүнген хүн эрттирип турганын чаңгыс-даа көрбээн мен, мен бодум-даа ону тоовас чораан мен. Ол орус чоннуң чаңчылы бооп чадавас. Тыва кижи бодунуң чонунуң чаңчылын эдерип чоруур болза эки.
 Арага-биле демиселди канчаар чорударыл? Мээң бодалым-биле, араганың хоразының дугайында чонга суртаал ажылын калбаа-биле чорудар, школаларга, өөредилге черлериниң программазынче араганың хоразының дугайында кичээлдерни киирер, арагачыларны туткаш, сургап тургаш эмнээр. Кижи хевирин оскунупкан аарыг улустарны күш-биле-даа болза эмнеп, катап кижи кылып каарга, буян ышкажыл. 
Чазактың чорудуп турары арагага удур хемчеглерин, арага садарын хоруп, кызыгаарлап турарын деткиир мен. Кижилер боттары арага ижеринден уштунуп шыдавас болганда, шак мындыг хоруушкун хемчеглерин-даа болза ажыглап тургаш, оларны кижизидер апаар, ол оларның боттарынга ажыктыг. Арага садарын шуут хорувайн, ону бичиилеп хоруп эгелээр болза эки деп бодаар мен. Чамдык улус араганы хоруурга хоржок,  кижилер үен-даян арага холуксаалыг суррогат чүүлдер садып ижер апаар деп турар. Ындыг чүүлдерни анаа кижилер ишпес, оларны чүгле арагадан уштунуп шыдавас алкоголиктер садып ижер, а оларның саны эвээш.
Мен бодум араганы ижип, ооң салдарын, хоразын бодумга эдилеп чордум. Түңнелинде оон шуут ойта­лаан дириг херечи мен-дир мен. Аныяам­да угаан чок болгаш, чазып, арагалап, канчап-даа чораанымны сактып келгеш, хомудаар-дыр мен. Ынчангаш аныяк-өскенге, арат-чонумга ол хоралыг наркотик, хорандан, адырлып, ону шуут ишпезин кыйгырар-дыр мен.
Ам болза чаа чырык расаның кижилериниң тыптып турар үези-дир. Телевизорда “Удивительные люди” деп дамчыдылгадан кандыг-даа салым-чаяанныг кижилер барын көрүп турар бис. Чаа расаның кижилериниң төрүттүнүп эгелээни ол. Арагалаашкын дээрге эрткен үениң,  эргиниң артыышкыны-дыр. Арага ижерин модадан үндүрүп, оон ойталаар үе келген. Бойдузувус чаяап кааны, арагага хирленмээн, арыг-чаагай мага-бодувус, сагыш-сеткиливис, угаан-­медереливис-биле чурттап көрээлиңер. 
Шыдыраа Ондар.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.