1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ОРАН ХҮНДҮЗҮНҮҢ ОПАН ОГЛУ...

Тыва Арат республика үезинде үнүп турган ном, сеткүүлдерден, оларны кылып турган кижилерниң аразындан Лагбужап деп ат мээң караамга бо-ла илдиге бээр турган. Ооң хөрлээзи-биле чүү деп кижил дээрзин, чүнү доосканын сураглап, сонуургай берген мен. Шаанда «партия архиви» деп адаарывыс шыгжамырдан база республиканың төп шыгжамырындан хөй-ле дептерлерни, саазыннарны ажып көрүп тургаш, элээн материалдарны тыпкылап алдым. Ооң уламындан ооң ажы-төлүн болгаш ыраккы Эрзин кожуунда дөргүл-төрелдери безин тыпты берген. Ынчангаш Лагбужап кымыл дээрзи чоорту тодарап келген… 

Лагбужаптың авазы – шалык уктуг. Ооң чогум-на төрүттүнген чери – шалыктар чурту О-Шынаа ол ынчаар. Лагбужаптың авазы Дежитмааны ол үеде Бай-Дагның чагырыкчызы Иргит Дискекпен азырап алган. Шалык Дежитмаа ынчаар-ла шалыктардан иргиттерге азырандыга барып, Иргит Дежитмаа апарганы ол. Чагырыкчының өг-бүлези кыс уруг чок, чүгле чаңгыс оолдуг болганы-биле ыраккы О-Шынаадан хөй ажы-төлдүг өг-бүледен кыс уруг дилеп, азырап алган.  
Тываның төп шыгжамырында кадагалаттынып арткан херектер аразында Лагбужаптың бодунуң холунуң үжүү-биле бижээни бот-намдарында адазының дугайында «төрээн адам Тес сумузу чурттуг ядыы Түнченмей… Ачам Түнчүнмей-биле чаңгыс бүле болуп чурттаваан бис» деп тодарадыышкынны берген. Түнчүң кайгал биле чагырыкчының кызы чогум-на чаңгыс черге өг-бүле болуп чурттавааны-ла шынга дүүшкек. Лагбужап – авазының өөнге төрээн оглу болур. А «ядыы Түнченмей» деп бижип каанынга ам бо хүннерде харыылап болур хире апарган. Түнчүңмейниң кайгал деп ат-сураа Эрзин, Теске, Моолга ол үеде делгереңгей турган. Ынчангаш Түнчүңмейниң кайгал ады ажы-төлүнге-даа, чоок кижилеринге-даа айыылды тургузуп, оларның өөредилгезинге, чаа намның кежигүнү болурунга шаптыктап болур турган. Үениң тыныжы ындыг. А херек кырында Түнчүн кайгал ындыг-ла ядыы турбаан. Ол мал-маганныг, аскыр өөр чыраа, саяк аъттарлыг чораан. Ынчангаш үениң аайы-биле ядыы арат уктуг дээри кандыг-даа кижиге чаглак болгаш дуза болуп турганының тайлымы-биле бижиттинген тодарадылга болур.
Төп шыгжамырда арткан Лагбужаптың «Хуу херээнде» ада-иезиниң ооң мурнунда турган ук-ызыгуурун айтыр чүүлде «ядыылар» деп бижээн. Ону база үениң тыныжын барымдаалап тура бижээн шын эвес тодарадылга деп санаар апаар.  Иргит Дискекпен ол үениң база бир бедик дүжүлгелиг кижизи – суму чагырыкчызы турганда, олар кандыг-даа ядыыларга хамаарышпазы билдингир. Иргит Дискекпен ооң мурнунда хүндү эргелиг чораан, а революция соонда байлар болгаш ядыыларны деңнеп турар үеде, ооң эгээртинмес хөй малын хавыргаш, бодун Бай-Дагның суму чагырыкчызы кылдыр томуйлап каан. Хүндү чоруур шаанда ол бодунуң чонунга кончуг хумагалыг, оларның амыдыралы, ажы-төлү дээш сагыш салыр, чымчак баарлыг, бодунуң үезиниң эртем-билиглиг, бурунгаар үзел-көрүштүг кижизи чораан. Ол бодунуң албатыларының ажы-төлү чаа өг тип, чурттаар дей бээрге, мал-маганны өстүрүп алзын дээш, оларның аал өдээнге дуюглуг малды тургузуп берип, өскүс аныяктар өгленирге, өг-өрегени аңгы кылдыртып, тип, мал-маганны база берип чораан. Ынчангаш чер-чуртунуң чону ону хүндүлээр, үнелээр болганындан ол суму чагырыкчызы апарган-даа болза, ооң чону «Оран хүндүзү» деп чымчак адап, хүндүлеп  чораан. Малга буянныг кижиниң мал-маганы кажан-даа төнмес, кажын-даа үзүп, хавырып алза, өдээ ээнзиреп карарбас дээрзин Оран хүндүзүнүң аал өдээнден көрүп болур турган.  
Лагбужап бодунуң Оран хүндүзү кырган-ачазының мал-маганын карактажып, күш-хүнезинин белеткежип болгаш көш-дүште улуг дөмек-дуза болуп, доругуп келген. Ооң-биле чергелештир ол чоннуң ыдыктыг сагылга, чаңчылдарынга кижизиттинип, сеткил-хөңнү чаагай, делгем кылдыр доругуп келген.
Тыва кижи малга чаяаттынган. Мал ажылының арга-хоргаларын Лагбужап бичиизинден тура, кырган ада-иезинден, авазындан салгап эгелээн.
Уламчызын "Шын" №115 октябрь 4 2016 чылдан номчуңар.
Сайлыкмаа КОМБУ,
РФ-тиң Журналистер эвилелиниң кежигүнү.

 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.