1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ОТ ОЛУТТУГ ДАГАА ЧЫЛЫНЫҢ ШАГААЗЫ

Тыва чоннуң национал ба­йырлалы Шагаа чоокшулап орары-биле кел чыдар Дагаа чылы кандыг болурул деп айтырыг кижи бүрүзүн сонуургадып турар. Төвүт башкы Геше Лобсан Тхүптенниң «Шынның» номчукчуларынга берген тайылбыры. 
От олуттуг Дагаа чылының Шагаазы ай санаашкыны-биле Чуда деп адаар бирги айның бирги чаазында, а григориан календарь-биле 2017 чылдың февраль 27-де даңгаар эртен 4-5 шак үезинде эгелээр. Шагаа байырлалын амгы үениң байдалы-биле алырга, үш хонук иштинде эрттирер. Делегейниң өске черлеринде чеди хонук  азы он беш хонук дургузунда үргүлчүлээр. 
Чогум төөгүден алырга, чер-чурт аайы-биле Шагааны байырлаары аңгы-аңгы турган. Ынчалза-даа Шагаа – ниити чоннуң, өг-бүлениң үндезин байырлалы-дыр.  Тывага хамаарыштыр алыр болза, бойдус-биле сырый харылзаалыг, үндезин өөредиглиг сарыг шажын болгаш хам чүдүлге-биле холбаалыг, чоннуң чаагай чаңчылдары-биле харылзаалыг ыдыктыг байырлал. Ынчангаш ооң өске байырлалдардан бир тускай онзагайы чүл дээрге, бир дугаар Шагаа хүнүнде даңгаар эртен 4-5 шак үезинде чаа хүннү уткаан езулалды кылыр. Азы өскээр чугаалаарга, ай санаашкыны-биле Чаа чылдың бир дугаар айының бир дугаар хүнүнде үнген хүннүң даң хаяазын манап уткууру чаагай чаңчыл. Чырык көк өң дээрге-ле амыр-тайбыңның, чаагай чоруктуң демдээ. 
Шагааның бир дугаар хүнүнде даң хаяазының көк чырыын уткуурда, эң-не кол чүүл саң салыры. Саңче салыр чүүлдер болза үнүш-дүжүт аймаандан: арыг тыва арбай, ак-тараа далганы, чиңге тараа, рис, гречка. Yш ак чем дээжизи: саржаг, сүт, кефир. Yш чигир: ары чигири, ак чигир, хүрең чигир (бурам). Эм оъттардан: сыптыг ногаан артыш, ногаан шай, кара шай, тыва сарыг шай болгаш өске-даа эм оъттарның дазылы, бүрүлери, чечектери. Ооң иштинде эң-не кол чүүл болза хоралыг эвес ыяштар-биле саң кыпсыр. Саң салырда, өг-бүледе эр-даа, херээжен-даа кижи саң салып болур. 
Шагаа бүдүүзүнде дүне удувас ужур-сагылданың утказын өскээр билип турар улус бар чадавас. Шагаа дүнезинге удувас азы шуут удуп болбас деп хоруушкун чок. Бурунгу өгбелеривистиң салгалдан салгалче дамчып келген чаагай чаңчылдарын ол хевээр өскерилге чокка утпайн сагып чоруур бис. Ужур-утказы ында. 
Шаанда болза бир ай бурунгаар-ла Шагаага белеткелди эгелей бээр турган. Кедер идик-хевин, хүндүлүг аалчыларга сунар кадактарын четчелеп, аъш-чем дээжизин белеткээр. Кодан девискээрин аштап арыглаар, бедик тей кырынга саң салыр черни белеткээр. Ылаңгыя ай чаазынга чедир чаңгыс хонук артканда хүнзедир олут-дыш чок ажылдааш, орай дүнеге чедир белеткенип кээр. Өглерге кире бээрге, шаанда болза, аптара кырынга ширээ салгаш, а амгы үеде шкаф иштинге бурган чалап каан турар.      
Бурганныг ширээ баарынга стол салгаш, ооң кырынга чараш торгу пөс чаткаш, ооң кырынга эвээш дизе-ле, чеди-сес дагылга арыг суг өргүп салыр,  ооң аразынга үш колдуга чула кыпсып каар. Улаштыр хостуг черлерге тиг чок чараш аяктарның бирээзинге сүттү долдур кудар, өскелеринге кефир, сүттүг шай, кара шай, сок (кат-чимис хандызы) болгаш өске-даа амданныг суксуннарны долбас кылдыр куткаш салыр, өске талазынга арбай, чиңге тараа, тыва далган, чигир, ары чигири, саржаг, крупа рис, гречка болгаш өске-даа чүүлдерни күзели-биле салыр. Дрожжи азы сода-биле хөөдүп каан, кылыны 2 см, узуну 50 см, дооразы 6 см, шөйбек хаарган боова далганнарны 35-ти үш-үш одуругга каътташтыр салыр. Ону столдуң оң талазынга салыр. Боова далганнарның кырынга янзы-бүрү конфета-чигирлерни салыр, ооң кырынга ак болгаш көк кадакты салыр. Бурган баарынга ак кадакты хүндүлеп салыр. Эрги кадакты дедир ап алыр.  
База бир арыг тавакка тараа азы рис ургаш, аразынче акша-көпеек суккаш, ортузунга алдын, мөңгүн болгаш өске-даа эртине даштарны салыр. Ол дээрге өг-бүлеге чаа чылда акша-көпеек, аъш-чем, оран-таңды кежии үзүлбезин дээн утка-дыр. Ону долгандыр база янзы бүрү чараш карттыг конфеталарны, печеньелерни, кат-чимис аймаан  салып болур. 
Бурган салган ширээни долгандыр гирляндыларны каастап аскаш, Шагаа дүнезинде кыпсып каар болза, улам чараш байырлал шинчилиг болур. Даң хаяазында саң салбышаан, йөрээл чугаалап чалбараан соонда, харга кактанып каапкаш келгеш, херээжен улус одун салып, үнген-кирген чоннуң ижер-чиир аъш-чемин белеткээр. А эр кижилер оюн-тоглаазын, адаан-мөөрейин эгелээр. 
Ай санаашкынының чурагайы-биле алыр болза, от олуттуг Дагаа чылының эге айларында соок болгаш кылын хар дүжер. Кылын хар чагган черлерге мал-маган, аң-мең болгаш өске-даа дириг амытаннарга хорамчалыг болур. Чайын агаар-бойдус хат-шуурганныг болгаш изиг апаар. Чамдык черлерге колдуунда бүргеп чайлаар. 
Бо чыл эрге-дужаалдыг болгаш бай-шыдалдыг улустарга аар чыл болур. Чурттар аразынга чөрүлдээлер тыптып, дайын-чаа болурунуң айыы­лы бар. Ынчаарга Дагаа чылдыг кижилерге, өске чылдарда төрүттүнген улустарга бодаарга, бо чыл аар болур. Дагаа чылдыг кижи бүрүзү камгаланыр дизе, өгбелерниң сагып чораан чаңчылдарындан болгаш Бурганның судур номчулгазындан камгалал алыр.
Дагаа чылдыглар берге аараан улус­тар чанынче барбас. Узун назынның езулалын эрттирер болза эки. Дугар бурганның судурун номчутпушаан, ол бурганның камгалалын үргүлчү бодунга ап чоруур. 
Тоолай чылдыг улустарга берге чыл болур. Допчен, Чусум, Донгьен болгаш Гьелсен Ценмо судурларны номчудар, бедик черлерге оваа дагыдар. Инек болгаш чылан чылдыг улустарга бо чыл таарышпас, сагыжы багай улустан оваарнып чоруур. Ынчангаш бедик даг­ларга саң салып, хей-аът тугун чалап, киискидер, сүлдезин быжыглаар аргаларны көөр. Күске, Аът чылдыг улустар Ньитри, Соглу деп судурларны номчудар. Бо чылын оларга садыг-саарылгага шоолуг эвес болур. Эмчи бурганның езулалын эрттирер. Херээжен улуска ырак орук чоруурун сүмелевейн турар, мага-боду шылаар, угаан ажылы таарышпас. Чевег-хөөр барбас, аас-дыл, шош-содаа болган черлерже барбас. Кысказы-биле чугаалаарга, чурагайда айытканы бо-дур.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.