1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ПЕКИНДЕ ТЫВА СТУДЕНТИЛЕР

Амгы сайзыраңгай үе­­де эртем-билиг чедип алыр дээн оолдар, уруглар бөм­бүрзектиң кайы-даа бу­лу­ңун­че Кыдатче, Моолче, Аме­рикаже, Японияже… чоруп турар. Бистиң Тывадан база даштыкы чурттарда өөре­нип турар аныяктар бар. Оларның бирээзи, Пекин­де студент кыс Сурунмаа Нурзаттан сонуургаан айтырыгларымны салдым.
– Кыдат дээрге делегей­де эң-не сайзыраңгай чурттар­ның бирээзи болгай, черле аңаа өөренир күзелдиг турду­ңар бе, Сурунмаа Эресовна?
– Мен школага өөренип тур­гаш-ла, Кыдат деп улуг күрүнени сонуургаар турдум. Оларның меңээ тывызыксыг бижиктери (иероглифтери), культуразы, шаандан бээр сайзырап келген төөгүзү дыка-ла солун болган.  Ортумак класстарга  Азия чурттарын сонуургап эгелээн мен. Оон 10 класстан тура даштыкы дылдарны өөренип эгеледим. Ада-ием мени дыка эки деткип, даштыкы дылдар өөрениринге херек ном-дептерни садып бээр,  башкылар-биле дугуржуп берип турган. Кызылдың №5 школазын 2016 чылда дооскаш, кайы хоорай­га өөренирин ада-ием-биле сүмелешкен мен. Интернет­тен Кыдаттың төвү Пекин хоо­райда өөредилге черлерин көрүп олургаш, амгы өөренип турарым университетти шилип алган мен. Ынчалза-даа ол даштыкы чуртка студентилей бээрин бодаптарымга, мээң мурнумга эвээш эвес айтырыглар туруп келген, "Мындыг улуг хоорайга канчап өөренир мен? Кыдат чон-биле канчаар чугаа солчур мен, дыл бил­бес кижи? Кыдат дылды өөре­нип шыдаар мен бе азы шы­давас мен бе?" – дээн бодал­дарымны авам-ачамга чугаалаарымга, "Ажырбас, каяа-даа өөренип шенээринден корткан херээ чок. Бир эвес күзелиңни чедип албас болзуңза, элээн чыл­дар эртерге, хей-ле шенеп көөр турган мен дээш хомудаар сен. Кандыг-даа бергелерни ажып эртип чорааш, эртем-билиг­ни чедип алыр чоор. Эң-не кол чүүл дээрге, өске улусту ажа бээри эвес, кижи бодун удуп алыры" – деп мени хей-аът кии­рип чагаан. Авам Полина Ивановна, ачам Эрес Дондукович кайызы-даа башкы мер­гежилдиг. Оларның деткимчези-биле сентябрь айның эгезинде өөренир дээш, Пекинче аъттаныпкан мен. 
– Пекинде өөредилгеңер дугайында номчукчуларга таныштырып көрүңерем.
– Мээң өөренип турарым Пекинниң Каттышкан университеди (Пекинский Объединенный университет) улуг өөредилге черлериниң бирээзи. Бо хоорай-биле баштайгы таныжылгам аэропорттан эгелээн. Аэропортка аай-дедир шуужуп турар кандыг-даа омак-сөөк улусту көрдүм. Пекин – мээң көрүжүм-биле дыка-ла чараш, делгем, сайзыраңгай хоорай чорду. 
Тывадан бо университетте Ай-Херела Санчыт деп эжим-биле кады өөренип турар бис. Бакалавр чадазынга 4 чыл өөренир. Туризм факультединге өске чурттарның уран чүүлүн, езу-чаңчылдарын өөренирге, меңээ солун. Чогум туризмни сонуургап өөрени бээрге, берге эвес. Ынчалза-даа өске даштыкы дылга өөренирге, белен эвес. Сөстерни очулдургаш, номчуур, чаңгыс эвес катап бижээш, сактып алыр апаар. 
Оон ыңай мээң таныырым тыва студентилер Айдысмаа Килик, Начын Саая, Айсель Товуу аңгы-аңгы университеттерде өөренип турарлар. Пекинде болгаш өске-даа хоорайларда тывалар эвээш эвес. Делегейниң берге дылдарының бирээзин өөренип турар кызымаккай студентилер­ге чоргаарланыр чордум. 
Баш­тай өөренип чеде бээримге-ле, кичээлдер шупту кыдат дылга эгелээн. Бир хүнде ийи-ийи дөрт кичээл болур. Суббота, улуг-хүн дыштаныр хүннер. Бистиң башкыларывыс шупту кыдаттар. Олар өскээртен келген студен­тилерге кичээлдерни англи дылга эрттирип берип турду. Бо баш­кыларның аңгы омак-сөөктүг сургуулдарга өөредир тускай методиказы бар. Даштыкы чурттан келген студентилерге эге дээрезинде кыдат дылды өөренирге, черле берге болур. Ынчалза-даа сонуургалдыг болгаш чүткүлдүг улус дораан шиңгээдип аптар. 
– Россияның өске хоорайларындан уруглар бар бе? Өске чурттардан келген нация эштериңер Тыва деп чурт­ту билир боор-дур бе, Сурунмаа?
– Мээң өөренип турар черимде Россияның өске хоорай­ларындан студентилер база бар. Улуг-хүннерде кады Пекин хоорайның чурумалдыг онза чараш булуңнарын кезиир­ чаңчылдыг бис. Оон ыңай мээң-биле кады Япония, Корея, Таи­ланд, Америка, Австрия, Герма­ния, Индонезия, Мексика, Ка­захстан болгаш өске-даа кү­­рү­­нелерден келген оолдар, кыс­­тар өөренип турар. Оларның культуразын, төрээн дылын бичии билиптер апарган мен, бир талазында, ол меңээ ажыктыг. 
Кады өөренип турар эштеримден Турцияның Измир деп хоо­райдан келген түрк оол Тываны билир болду. Ол бир хүн менден: "Кайыын келген сен?" — деп айтырарга, «Тывадан келген мен» дээримге, ол дораан «Кызыл» — деп чугаалады. Ындыг улуг күрүнеге бистиң бичии Тывавысты билир кижи бар боорга дыка өөрээн мен. Оон ыңай база мындыг солун таварылга болган. Бир хүн япон уруг мээң төрээн чуртумну сонуургап айтырган. «Россия­дан келген мен» — дээ­римге, республиканың адын база сонуургап олурар. Чугаалажы-чугаалажы кээримге, Тываны Азий диптиң төвүнде турар деп билир болду. Ашпас хүннүң чуртундан келген өңнүүм база Тываны билир боорга, дыка магадаан мен.
– Удавас Шагаа байырлалы болгай, кыдаттарның бо байыр­лалды канчаар эрттирип турарын сонуургадып көөр силер бе?
– Кыдаттар, шынап-ла, ды­ка-ла солун чон. Мен баштай олар­ның-биле чугаалажып шыдавас турдум. Бир ай эрткенде эң-не белен домактарның утказын билип эгелээн мен. Кудумчуда азып каан бижиктерни номчуптар апаргаш, дыка-ла амыраан мен. Өске нациялыг кижи кыдат дылга чугааланы бээрге, олар дыка амыраар, боттары база дораан дузалажырын кызыдар. 
Кыдаттарга Шагаа дээрге эң-не кол байырлал болур. Даштыкы чурттарда өөренип, чурттап турар кыдаттар шупту чанып келир. Шагаа хүннеринде эртен эрте бажың-балгадын аштап, арыглаар, бурганнарга тейлээр, артыжаныр. Кежээки үеде чүзүн-баазын өңнерлиг отчугаштарын чазылдырар чаңчылдыг. Ол отчугаштарның утказы болза, багай чүүлдерни сывыртап чорудар, өг-бүле бүрүзүн аас-кежик эргип чорзун дээн уткалыг. Улуг улус уруг-дарыынга болгаш чоок кижилеринге  кызыл өңнүг чагаа хавынга акшаларны суккаш белекке бээр чаңчылдыг чорду. Мен Пекинде ийи дугаар чыл өөренип тур мен. Дыштанылгам Шагаа айында таваржы бээрге, Тываже чанып кээп турдум. Мээң көрүжүм-биле Шагаа дээрге кыдаттарның эң-не онзалап, бедик деңнелге демдеглээр байырлалы-дыр. Олар база бис­тер ышкаш буддистер болгаш, тыва чоннуң шагаалаары-биле колдуунда-ла дөмей.  
Бир-тээ, Кыдат чуртун каксы-даа бол, таныштырып турар болганымда, Пекинде тываларның өмүнээзинден чонувуска Шагаа байырлалын таварыштыр найы­ралды, аал-оранынга, арбын чонувуска аас-кежикти күзеп ор мен.
– Черниң ыраандан түвек­синмейн, бергелерден чалданмайн, өөренип чеде берген Пекинниң тыва студентилеринге улуу-биле четтирдивис. Удавас моорлап келир Шагаа байырлалы-биле үүле-херээңер чогуп, эртем-билигже орууңар ак болзун! Өршээ! 
Ася Тюлюш чугаалашкан.
Чурукту хуу архивтен алган.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.