1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

РЕЗОЛЮЦИЯНЫ ХҮЛЭЭП АЛГАН

Кем-херек үүлгедиишкиннерин болдурбазының талазы-биле баш удур ап чорудар 
хемчеглерниң дугайында Тыва Республикада Адалар болгаш Иелер хүнү-биле 
холбаштыр эрттирген ниити республиканың бирги конференциязынга хүлээп алган 
РЕЗОЛЮЦИЯЗЫ
Кызыл хоорай 2018 чылдың ноябрь 24
Тыва Республикада Адалар болгаш Иелер хүнүнге турас­кааткан ниити республиканың бирги конференциязының киржикчилери республикада кем-херектер үүлгедир чоруктуң байдалын бүгү таладан сайгарып чугаалажып, үнелелди бергеш, дараазында чүүлдү демдеглеп турар.
2018 чылдың тос ай­ла­рының түңнели-биле Россия Федерациязынга бүрүткеттинген кем-херектер­ниң саны Тыва Республика элээн эвээжээн регионнарның ара­зын­че кирген. Ол дээрге күрүне эрге-ча­гыр­газының, тус чер бот-баш­карылгазының, эрге-хоойлу кам­галаар органнарның, хөй-ниити организацияларының бол­гаш хамаатыларның чаңгыс аай угланыышкын-биле кады ажылдаанының үре-түңнели-дир. 
Ынчалза-даа ниити кем-херек үүлгедиишкиннериниң чавызааны база кеземче херектериниң чамдык хевириниң эвээжээни  бот оожургаар хире чылдагаан бербейн турар. 
Россия Федерациязының Про­куратура университединиң сан-медээлерин ёзугаар алырга, 2017 чылдың түңнелдери-биле эң хөй кем-херек үүлгедиишкиннери болган регионнарга Тыва Рес­публика хамааржып турар. 100 муң чурттакчыга онааштыр, Тывага 3662,8 кем-херек болган. Деңнеп көөрү-биле, Чечен Рес­публикага 100 муң чурттакчыга онааштыр 279, 4 кем-херек демдеглеттинген. 
Элээди назылыг уругларның кем-херек үүлгедир чоруу ада­­ларның, иелерниң, улуг улустуң сагыш-сетки­лин дүвүретпес аргажок. 2018 чылдың тос айларының дургузунда чурттуң иштинде элээдилерниң кем-херек үүл­геткен таварылгаларының түңнели-биле бистиң респуб­лика 7, 6 хуу көргүзүг-биле  ийиги черде турар. 
Элээдилерниң кем-херек үүлгедип турар кол чылдагаа­ны – биеэги хевээр социал байдал болуп артпышаан. Элээ­дилерниң үштүң бир кезиинден хөйү долу эвес өг-бүледе өзүп турар. Элээдилер кем-херектерниң 10 ажыг хуузун орай кежээ өске черлерге тургаш, 19 хуузун эзирик тургаш үүлгеткен. 
Ынчап кээрде, бөгүнде нии­тилел­диң мурнунга бүгү чоннуң эң-не чугула болгаш социалдыг ужур-дузалыг сорулгазының бирээзи бичии уругларны болгаш аныяктарны кижизидеринге адаларның болгаш иелерниң харыысалгазын бедидери, өг-бүлениң чаагай чаңчылдарын катап эгидери болур. 
Арагалаашкын болгаш хоойлуга чөрүштүр арага-дары садар чоруктар республикада кем-херек үүлгедиишкининге салдарлыг болуп турар. Барык 2 муң хире эзирик тургаш үүлгеткен кем-херекти бо чылдың эгезинден тура истээн. Эзирик тур­гаш, өлүрүүшкүннерни, кадыкшылга аар кемдээшкиннерни сагыштыы-биле чедирген база хөй-ниитиниң айыыл чок чоруунга удур кем-херектерни үүлгеткен. 
Тывада кем-херектерниң көвүдээринге ооң мурнунда шиит­тирип чораан, корум-чуруму хоойлу-дүрүмге дүүшпес кижилер элээн улуг салдарны чедирип турар. Албан ёзузунуң статистика сан-медээ­леринден көөрге, Тывада дөрт кем-херек үүлгедиишкининиң бирээзин ооң мурнунда шииттирип чораан кижилер үүлгеткен болуп турар. 
Республиканың I конферен­ция­зының киржикчилери кижи бүрүзүнүң хостуг сайзыралынга таарымчалыг эргежок чугула байдалдарны тургузарынга боттарының харыысалгазын медереп билбишаан, чурттакчы чоннуң бедик деңнелдиг эрге-хоойлу культуразын, хоойлуга болгаш хоойлу-дүрүмнүң чурумунга база судка хүндүткелдиг болур чаңчылдарны, ниитилелге кижизиг болгаш арын-нүүрлүг болур кол чурумнуң майыын хевирлээри чугула деп санааш, кем-херек үүлгедир чоруктар-биле демисел дээрге чүгле эрге-хоойлу камгалаар органнарның эвес, кижи бүрүзүнүң, ада, ие бүрүзүнүң херээ дээрзин билип, кем-херек үүлгедир чоруктарны болдурбас талазы-биле чедимчелиг хемчег­лерни хүлээп алыр сорулгадан шиитпирлээни болза:
1. Тыва Республиканың күү­секчи эрге-чагырга органнары, Тыва Республиканың тус чер бот-башкарылгазының органнары Тыва Республикада ИХЯ-биле кады 2018 чылдың доостурунга чедир кем-херек үүлгедиглерин эвээжедир талазы-биле чогумчалыг хемчеглерни алыр.
2. Тыва Республиканың Баштыңының администрация­зы болгаш Тыва Республиканың Чазааның Аппарады күрүне эрге-чагыргазының сонуургалдыг органнары база хөй-ниити орган­нары-биле кады бир ай хуусаа дургузунда дараазында программаны ажылдап кылгаш, Тыва Республиканың Чазаанга бадыладыры-биле киирер:
2.1. Тыва Республикага эрге-хоойлу хажыдар болгаш кем-херек үүлгедир чоруктарны болдурбазының талазы-биле күрүнениң ниити программазынче мындыг угланыышкынныг хемчеглерни киирер:
2.1.1. элээдилерниң кем-хе­рек үүлгедир чоруун эвээжедир;
2.1.2. эзирик тургаш кем-хе­рек үүлгедир чоруктарны эвээжедир;
2.1.3. дагын катап кем-херек үүлгедир чоруктарны эвээжедир;
2.1.4. эт-хөреңги, ооң иштин­де мал оорлаашкыны-биле холбашкан кем-херек үүлгедир чоруктарны эвээжедир;
2.1.5. орук-транспорт бо­лууш­­куннары-биле холбаалыг кем-херек үүлгедир чоруктарны эвээжедир;
2.1.6. хамаатыларның амы-тынынга болгаш кадыкшылынга удур, хөй-ниитиниң айыыл чок чоруунга корум-чурумга удур кем-херек үүлгедир болгаш эрге-хоойлу хажыдар өске-даа чоруктарны эвээжедир;
2.2 Тыва Республиканың бичии уругларының болгаш аныяктарның сагыш-сеткил, мөзү-шынар кижизидилгезиниң концепциязы.
2.3. Тыва Республикада кем-херек үүлгедир чоруктарның чылдагааннарын болгаш олар­ның профилактиказының талазы-биле 2019 чылда ниити эртем-шинчилелди чорударының дуга­йында Россия Федерациязының Прокуратура университединиң эртем-шинчилел институду-биле кады ажылдажылганың төлевилелин ажылдап кылыр. 
3. Тыва Республиканың Юстиция яамызы күрүне эрге-чагыргазының сонуургалдыг органнары-биле кады:
3.1. административтиг корум-чурум үрээшкиннериниң бол­гаш кем-херектер үүлгедиишкининиң, суд прак­тиказының, ол ышкаш кү­рүне эрге-чагыргазының база рес­публиканың тус чер бот-баш­карылга органнарының эрге-хоойлу хандырылгазының шынарының сайгарылгазын барымдаалавышаан, чурттакчы чоннуң эрге-хоойлу культуразын бедидер талазы-биле күрүне программазын ажылдап кылыр;
3.2. күрүнениң күүсекчи эрге-чагырга болгаш тус черниң бот-башкарылга органнарынга хоойлу-дүрүм актыларын белеткээринге, хүлээп алырынга база күрүнеге албан бүрүткедиринге болгаш оларны чарладырынга методиктиг дузаны хандырар. 
3.3. Кызыл хоорай болгаш республиканың кожууннарының эптештирилге шииткекчилеринге эрге-хоойлулуг шиидилгени чорударынга чогумчалыг байдалдарны тургузар талазы-биле шиитпирниң төлевилелин Тыва Республиканың Чазаанче киирер. 
3.4. ниитилелден аңгылаары-биле холбашпаан кеземче-ялага шииттирген кижилерге хамаа­рыштыр судтуң шииткелин күүседир чурум дугайында хоойлужудулганы тус черниң бот-башкарылгазының база күрүне эрге-чагыргазының тө­лээлекчи органнарының күү­се­дип турарының системниг сайгарылгазын кылырынга ачы-дузаны хандырар. 
4. Тыва Республикада Өг-бүле болгаш бичии уруг­лар херектериниң талазы-биле агентилел Тыва Республиканың Чазааның чанында Назы четпээн уруглар болгаш оларның эргелерин камгалаар херектер талазы-биле ведомстволар аразында  комиссия:
4.1. хоойлужудулгага болгаш иелерниң болгаш чаштарның, ол ышкаш аңгы-аңгы категорияның өг-бүлелерин деткиир талазы-биле күрүне программаларынга даянып, өг-бүлениң чаңчылчаан үнелелинге үн­дезилеп, бичии уругларны кижизидеринге ада-иелерниң харыысалгазын бедидер талазы-биле хемчеглерни хүлээп алыр.  
4.2. Тыва Республиканың ко­жууннарының чагырга дарга­ла­рының социал политика, хоойлу-дүрүм хажыдар чоруктар профилактиказының талазы-би­ле оралакчыларының дээштиг үре-түңнелдиг ажыл-чорудулгазын үнелээр барымдааларын нормативтиг эрге-хоойлу актыларынга доктаадыр. 
4.3. өг-бүлелерниң кожууннардан Кызыл хоорайже болгаш республикада көжүүшкүнүн хай­гаарап көөрү-биле “Под­рос­ток” деп автоматчыткан информастыг система прог­раммазының продуктузун ажыг­лаар аргаларны өөренип көөр. Программалыг продуктуну ажыглаары үре-түңнелдиг болза, дараа­зында саң-хөөлүг чылда ону шиңгээдип, ажыглап киирери-биле акша-хөреңгини аңгылаар; 
4.4. хөй-ниитиниң, ооң иш­тин­де бичии уруглар болгаш аныяктар организацияларын деткиир, харыысалгалыг ада­ларның база иелерниң эки үле­гер-чижектериниң, элээдилер аразында эки үзел-бодалдыг үлегер-чижектериниң дугайында чурттакчы чонга медеглээр, оларның кадык чаагай амыдыралды суртаалдаар, эрге-хоойлу хажыдар болгаш кем-херек үүлгедир чоруктарга удур демисежир профилактиктиг ажыл-чорудулгазын чырыдар талазы-биле хемчеглерни хүлээп алыр; 
4.5. хоойлуну арта баскан назы четпээннерге хамаарыштыр эки сеткилдиг, билчир, бүзүрелдиг хамаарылгаларны катап тургузар технологияның беш чадалыг системалыг ажылын Тыва Республиканың Өөредилге болгаш эртем яамызы-биле, күрүне эрге-чагыргазының сонуургалдыг органнары-биле, тус черниң бот-башкарылга органнары-биле кады чорудар;
5. Тыва Республиканың  Кадык камгалал яамызы:
5.1. Арагалаашкын болгаш нар­команияга удур демисел тала­зы-биле ажылдап турар план­нарынга, ооң иштинде назы четпээн уругларлыг иелерге ме­диктиг реабилитация салбырын ажыдары көрдүнген програм­маларга болза, арагалаар чорукка удур чурттакчы чон туржур сорулгалыг өскерилгелерни киирер. 
5.2. Тыва Республиканың Чазааның чанында Тываның гу­манитарлыг болгаш социал-­экономиктиг тускай шинчилел­дер институдунуң, “Тыва Рес­публиканың медицина-социал­дыг айтырыгларының болгаш баш­карылгазының эртем-шин­чилел институду” күрүне бюд­жеттиг албан чериниң, “ТывКУ” федералдыг күрүне бюджеттиг өөредилге албан чериниң эртемденнериниң киржилгези-биле “Тыва Респуб­ликада кем-херек үүлгедир чоруктарга арагалаашкынның багай салдарының дугайында” темалыг эртем ажылын шинчилээш, парлап үндүрер.
6. Тыва Республиканың Дээ­ди судунга, Арбитраж судунга, Тыва Республиканың Прокуратуразынга сүмелээри болза:
6.1. Тыва Республиканың Баштыңынга хоойлу-дүрүм ха­жы­дыышкыннарын болгаш кем-херек үүл­ге­­диишкиннерин болдурбазының та­­ла­зы-биле күрүне эрге-ча­гыргазының, тус черниң бот-баш­карылга­зының, хоойлу-дүрүм камгалаар органнарның ажыл-түңнелдериниң дугайында док­таамал дыңнадыр системаны тургузары-биле судтарның болгаш прокуратура органнарының ажылының түңнелдеринге даянып, хоойлу-дүрүмнүг болурун быжыглаары-биле санал-оналын киирерин;
6.2. Пермь крайның судунуң хоойлу-дүрүм үрээн назы-четпээннерге хамаа­рыштыр эки сеткилдиг, билчир, бү­зүрелдиг хамаарылгаларны катап тургузар технологияның беш чадалыг системалыг ажы­лы­ның эки арга-дуржулгазын Тыва Республикада кем-хе­рек үүлгедир чоруктарга про­филактика ажылы чорудар субъек­тилерге нептередир талазы-биле дузалаарын;
6.3. Ниитилелге айыыл­ тургус­пайн турар болгаш улуг эвес аар кем-херекти бир дугаар­ үүлгеткен кижилерге суд­туң торгаалы, эдип-чазаар­ ажылдар болгаш кеземче-яла­ның өске-даа хевирлерин онаа­рының дугайында кеземче хоой­лужудулгазының нормаларын улам идепкейлиг ажыглаарын.
7. Тыва Республикада ИХЯ-га, РФ-тиң Тыва Республикада Истеле комитединиң эр­гелелинге, РФ-тиң Тыва Рес­публикада Кеземче-яла күүселдезиниң федералдыг эргелелинге дараазында хемчеглерни сүмелээр:
7.1. Ажылдакчыларның профессионал ажыл-чорудулгазын, ооң иштинде чурттаар оран-сава байдалын экижидер;
7.2. Муниципалдыг тургузуг­лар­ның девискээринде ажылдап турар чогуур подразделениелерни кадрлар-биле четчелээр;
7.3. Онза аар болгаш аар кем-хе­ректерни, ооң иштинде организастыг кем-херек үүлгедир бөлүктерниң (ниитилел) болгаш мооң мурнунда шииттирип чораан кижилерниң кем-херек үүлгедиглерин истеп тывар талазы-биле ажылдакчыларның профессионал арга-дуржулгазын бедидер;
7.4. Чурттуң өске регионнарындан багай шынарлыг арага аймаан Тыва Республиканың девискээринге садып сайгарар кылдыр саарылга чорудуп турарынга буруулуг кижилерни тып тодараткаш, харыысалгага онааштырар
7.5. Хөй-ниити черинге эзирик көзүлген кижилерге ачы-дуза чедирери-биле Тыва Республиканың Шагаан-Арыг, Ак-Довурак, Чадаана хоорайларынга эзириктер сергедир төптерни ажыдарынга тус черниң бот-башкарылга органнары-биле кады ажылдаар.
8. Тыва Республиканың бот-башкарылга  органнарын­га:
8.1. 2018 чыл доос­турга че­дир муниципалдыг тургузуг­лар­­ның девискээринге криминалдыг байдалды турумчудар та­лазы-биле чогумчалыг хемчег­лерни хүлээп алыр.
8.2. Тыва Республикага хоой­лу-дүрүм хажыдар болгаш кем-херектер үүлгедир чоруктарны болдурбас талазы-биле күрүне программазының төлевилелинге санал-оналды киирер:
8.3. Муниципалдыг тургузуг­нуң суурларынга хоойлуга чө­рүштүр арага аймаан, багай шы­нарлыг арага-дары садарын болдурбас дээш шупту курлавырларны кии­риштирер.
8.4. Муниципалдыг тургузуг­лар­ның девискээринде кем-херек үүлгедир чоруктарның байдалынга хамаарыштыр үнелелди берип, кем-херек үүлгедир чоруктарны болдурбас талазы-биле Тыва Республиканың Адалар болгаш Иелер хүнү-биле холбаштыр эрттирген чон­нуң чыыш­тарынга, бүгү республиканың 1-ги конференциязынга үндүрген түңнелдерин чурттакчы чонга таныштырар. 
9. Тыва Республиканың Ада­лар чөвүлелинге, Иелер чөвүлелинге өске хөй-ниити организацияалары-биле кады чорударын сүмелээр:
9.1. Чурттакчы чоннуң аразында арагалаашкын болгаш кем-херек үүлгедир чоруктарны эвээжедир профилактика айтырыгларының талазы-биле Тыва Республиканың Камбы-лама Эргелели болгаш Орус Православ хүрээзиниң (Москва патриархадының) Кызылдың епархиязы-биле кады ажылдажылганы чорудар.
9.2. “Элээр чорук” деп респуб­ли­ка ниитилелиниң болгаш өске-даа хөй-ниити организа­цияларының ажыл-чорудулгазын катап тургузар;
9.3. Идепкейлиг киржири:
9.3.1.  Тыва Республикага хоойлу-дүрүм хажыдар болгаш кем-херек үүлгедир чоруктарны болдурбас талазы-биле күрүнениң ниити программазын, Тыва Республикага би­чии уругларның болгаш аныяктарның сагыш-сеткил, мөзү-шынар кижизидилгезиниң концепциязын ажылдап кылырынга болгаш боттандырарынга;
9.3.2. Криминалдыг тала-биле нарыыдаан байдалдыг суурларның чурттакчы чонунуң чыыштарынга хүлээп алган хемчеглерни болгаш чедип алган үре-түңнелдерин хөйге дыңнадып сайгарып чугаалажырынга;
9.3.3. Берге байдалдыг бө­лүкче кирген өг-бүлелерге хөй-ниити организацияларының кежигүннери, ат-алдарлыг өг-бүлелер болгаш сураг­лыг спорт­чуларның дузалажы­рын, өөредилге албан черле­ри­ниң ада-иелер хуралын­га адаларның, чоок эр төрелдери­ниң киржирин организастаарын доктаадыр.
10.  2019 чылда Адалар болгаш Иелер хүнү-биле холбаштыр эрттирер ниити II респуб­лика конференциязынга бо резолюцияның күүселдезин түңнээр.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.