1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

РОССИЯНЫҢ БОЛГАШ ТЫВАНЫҢ УЛУСТУҢ ЧУРУКЧУЗУ

Россияның алдарлыг чурукчузу, Россия биле Тываның күрүне шаңналының лауреады Дондук Хертекович Тойбухаа «Россияның улустуң чурукчузу» деп дээди күрүне шаңналын алган. Бай-Тайганың салгал дамчаан даш чонукчузу Дондук Тойбухаага күрүне шаңналын ТР-ниң культура сайыды Алдар Тамдын тывыскаш, байыр чедирип: «Тыва чурукчу бир дугаар мындыг бедик шаңналга төлептиг болуп турар-дыр. 
Дондук Хертекович, төрээн чуртуңарның төлептиг оглу, бистиң республиканың болгаш төрел бөлүүңерниң чоргааралы силер. Даш чонары — бистиң бичии республикавысты алдаржыдып чоруур, тыва национал уран чүүлдүң бир онзагай хевири. Уран чүүлдүң ол бурун, ховар хевириниң шылгараңгай төлээзи-дир силер. Кайгамчык талантыңар дээш четтирдивис, Дондук Хертекович!» — деп чылыг-чымчак сөстерни чугаалаан.
Чурукчу-биле ужуражылга үезинде эмчилерге, күрүне ажылдакчыларынга, артистерге бедик күрүне шаңналдарын Кремльге тыпсып турган черге Антон Вайнонуң холундан шаңналын алганын чурукчу чугаа­лаан: «Мени мындыг шаң­нал­че киирип база деткээ­ни дээш өөрүп тур мен. Барып-барып ­Кремльге байыр­лыг байдалга бистиң респуб­ликаны адаптарга, сагыш-сеткилим дойлуп турду. Мени деткээн чонумга өөрүп четтирип тур мен. Бир дугаа­рында, Тываның Чазаанга четтиргенимни илереттим. Москвага баргаш чурттаар болгаш аай-дедир оруумнуң өртээн республика бюджединден төлеп берген».
Дондук Хертекович Тойбухаа Тывага биче скульптураның база чурумалдыг уран чүүлдүң утка-шынарлыг чогаалдарын тургузар, хөгжүдер, нептередир чугула херекке биче эвес күш-ажылчы салыышкынын киирген. Чурукчунуң ажылдарының хөй кезии Москвада улустуң уран чүүлүнүң болгаш каастап-шимээриниң Бүгү-российжи музейиниң, Санкт-Петербургта Россияның этнографтыг  музейи­ниң, Москвада Күрүнениң Чөөн-чүк музейиниң, Сибирьниң уран чүүл музейиниң, Тываның национал музейиниң фондузунда база даштыкы чурттарда хуу коллекцияларда шыгжаттынган. 
Д. Х. Тойбухаа республиканың уран чүүл делгелгелеринге 1964 чылдан тура киржип эгелээн. Ооң чазаан бирги ажылдары колдуунда аңнар дүрзүлери: хойлар, те-чуңма, буга, сыын, аъттыг кижилер. 1968 чылда мастерни ССРЭ-ниң чурукчулар эвилелинге хүлээп алган. «Социалис­тиг Сибирь», «Совет Россия», «РСФСР-ниң округтарының, областарының, автономнуг республикаларының чурукчулары», «Россияның анималис­тери», «Россияның улустуң уран чүүлү», «Төрээн чуртунга», «Октябрьга алдар» деп бүгү эвилелдиң база Бүгү-российжи делгелгелерниң баартактарын ус-шевер мастерниң ажылдары каастаан. Ол 50 чыл чогаадыкы ажыл-ижинде 100 ажыг уран чүүл көрүлделеринге киришкен!
Ооң бирги ажылдары черлик болгаш азырал аң-меңниң чаңгыс дүрзүлери турган болза, сөөлзүредир чаңчылчаан аргалардан үнүп, чаңгыс черге турупкан овур-хевирни шимчээшкинниг хевирже, бажын, мага-бодун, буттарын аңгы-аңгы эргилделиг кылдыр көргүзүп эгелээн. Дондук Хертекович скульптураларынга тыва малчын амыдыралды көргүскен сюжеттиг композицияларны чогаадып эгелээн мастерлерниң бирээзи.
1970 чылдарда Дондук Хер­текович Тээлиниң болгаш­ Кызыл-Тайганың даш чонукчулары-биле Бай-Тайга кожуун төвүнүң төп парыгынга кадак биле аяк туткан тыва херээжен кижини­ база Тываның аң-меңиниң дүр­зүлерин чогаадып тургускан­нар. Олар Тывага монументал­дыг уран чүүлдүң баштайгы сайзыралынга улуг үлүг-хуузун киириштирген. 1984 чылда Кызылдың Арат шөлүнде фонтанның монументалдыг шимелде, каас­талгазын кылган авторларның бирээзи.
Чурукчунуң сагыш-сеткилин илереткен чонар-даштан чазаан онзагай ажылдарын делегейниң булуң бүрүзүнде: АКШ, Италия, Канада, Иордания, Вьетнам, Моол, Германия база Россияның аңгы-аңгы регионнарынга эрткилээн 40 ажыг делгелгелерге делгеп салган.
Д.Х. Тойбухааның шаңнал-макталдарын, ат-алдарын санап четпес. Ол — РФ-тиң Чурукчулар эвилелиниң кежигүнү, РСФСР-ниң алдарлыг чурукчузу, РФ-тиң болгаш ТР-ниң Күрүне шаңналдарының лауреады, Россияның Улустуң чурукчузу аттарның эдилекчизи.
Дондук Хертекович тыва улустуң даш чонар бурунгу уран чүүлүнүң чажыттарын аныяктарга, ажы-төлүнге дамчыдып бээр дээш бүгү назынында сагыш салып келген. Ол ам 72 харлыг. Кадыының байдалы-биле ынак ажылын кылбайн-даа турар болза, салгалдарынга, аныяк даш чонукчуларынга бодунуң арга-дуржулгазын дамчыдып берип чоруур. 
Алдынай СОЯН 
белеткээн.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.