1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

Өөредилге болгаш эртем

Могап шылаарын болдурбазы

Сөөлгү үеде өөредилге программазы аартап, уругларның школага турар үези көвүдеп турар. Кичээлдер хөй болган тудум, онаалганы база көвүдедир бээр апаар. Школачы кижи бүрүзү хүнде 5-6 янзы эртемнерни өөренир, 5-6 катап чаа тайылбырларга, башкының чугаазынга чаңчыгар. Түңнелинде уруглар могап шылаар.

«Ажык эжиктер» хүнү

Мергежилдер болгаш тускай эртемнер фестивалының кызыгаары-биле Кызылдың тудуг техникумунуң баазазынга республика чергелиг «Ажык эжиктер» хүнү болуп эрткен. ТР-ниң Өөредилге болгаш эртем яамызының бо эрттирип турар акциязы чыл келген тудум, нептереп турар. Бо чылгы акцияга 400 ажыг студентилерден аңгыда, ада-иелер болгаш башкылар база киришкен.

«Кижи болуру— чажындан, аът болуру — кулунундан»

Ажы-төл кижизидери — ындыг-ла амыр эвес үүле. Сактырга белен ышкаш сагындырар, а херек кырында ол ындыг эвес. Ынчалзажок уругларның кижизидилгези-биле холбашкан айтырыглар, шынап-ла, өг-бүле бүрүзүнде болганчок таваржып турарын билир бис. Чамдык ада-иелер кижизидилге ажылынга хамаарышкан бергелерни ажып эртип алыр, а бир чамдыктары ук айтырыгны шиитпирлеп шыдавас. Орус чоннуң «Чүнү тарыыр сен, ону ажаар сен» деп үлегер до маанда кончуг шын чугаалаан. Чаш кижиниң кижизидилгезинге ада-ие кандыг ужур-дузалыг болурул, оларның кыраан назыны оон хамааржыр, тодаргайлаарга, ада-ие уругларын күш-ажылчы, кызымак, биче сеткилдиг, дузааргак кылдыр өөредип кижизиткенинден аас-кежиктиг болгаш бүзүрелдиг назылыг болурунуң магадылалы бар.

Полина Серен: «Национал курлавыр – эртем хөгжүлдезиниң үндезини»

Февраль 8 – Россияның Эртем хүнү. 1724 чылдың февраль 8-те Петр I айтыышкыны езугаар удуртуп-башкарып турган Сенаттың чарлыы-биле Россияга Эртемнер академиязын тургускан. 1925 чылда ССРЭ-ниң Эртемнер академиязы кылдыр, а 1991 чылда Россияның Эртемнер академиязы кылдыр эде адаан. Үе аайы-биле эртем экономиктиг чаар тылгаларның күчүлүг курлавыры болбушаан, национал байлактың кол тургузукчу база техниктиг депшилгениң шимчедикчи күжү болуп турар. Россияның Эртем хүнү – хөй-ниитиниң, аныяктарның, школачыларның кичээнгейин эртемниң улуг аргаларынче хаара тудар кончуг эки чылдагаан.

Россияның Эртем хүнү уткуштур номчукчуларывысты ТГШИ-ниң бижик болгаш дыл секторунуң кол эртем ажылдакчызы, филология эртемнериниң кандидады П.С. Серен-биле таныштырар-дыр бис. Полина Сергеевна бодунуң ажыл-чорудулгазы-биле таныштырбышаан, амгы үеде кандыг ажыл кылып турарының база эрткен 2012 чылда болуушкуннарның дугайында дыңнаткан.

Башкылар конференциязы

Россияның немелде өөредилгези 95 чыл оюн бо чылын демдеглээр. Кызыл кожууннуң өөредилге эргелелиниң чанында тургустунган уругларның «Эврика» немелде төвү юбилейге бедик көдүрлүүшкүннүг ажылдап эгелээн. Ооң эгези кылдыр «Кызыл кожууннуң социал-экономиктиг хөгжүлдезинге уругларның немелде өөредилге албан черлериниң ужур-дузазы» деп эртем-практиктиг конференцияны эрттирген. Аңаа республиканың болгаш кожууннуң специалистери, башкылары киришкен.

Чайрана САТ: «Дылы сайзыраңгай кижиге бүдүн делегей ажык»

Төрээн бажың, ада-ие, уруглар сады, школа, университет… Кижи бүрүзүнүң амыдыралында эртер ужурлуг «чадалар» дөмей-даа болза, амыдырал-чуртталганың «хоойлузу» езугаар ону кижи бүрүзү салым-чолунуң аайы-биле эртер. Амгы үеде аныяктар эге, ортумак, дээди өөредилге албан черлериниң чугула мергежилдерин доозуп, дооскан эртеминиң аайы-биле ажыл тып, бодун амыдыралга боттандырар дээрге, шиитпирлеттинери берге айтырыг туруп келир. Ол дээрге ажыл тып алыры. База бир нарын айтырыг – кожуун, сумуларже ажылдаар аныяк специалистерниң чогу. Бо сөөлгү чылдарда суурларны сайзырадып-хөгжүдери-биле көдээ черлерге ажылдаар күзелдиг чаа дооскан аныяк специалистерге деткимче көргүзер тускай төлевилелдерниң боттанып турары эки эгелээшкин.

Солунувустуң ээлчеглиг үндүрүлгезинде Кызыл кожууннуң Шамбалыг ортумак школазының орус дыл болгаш литература  эртемнериниң аныяк башкызы Чайрана Мергеновна Сат-биле таныштырар-дыр бис.

Тергииннерни илередири-биле…

Школачылар олимпиадазы

Республикада бо чылдың январь айның эгезинде, 11-ниң хүнүнден эгелээш, республика чергелиг школачыларның эртемнер олимпиадазының регионалдыг чадазы болуп, ажылын доозуп турар. Чылдың-на болур хемчегге 800 ажыг өөреникчи киришкен. Олимпиада ТР-ниң Өөредилге болгаш эртем яамызының деткимчези-биле эрткен.

Тергииннерге стипендияларны тывыскан

Январь 31-де Тываның Чазааның Бажыңынга РФ-тиң Федералдыг Хуралының Күрүне Думазының депутады Лариса Шойгунуң болгаш РФ-тиң Федералдыг Хуралының Федерация чөвүлелиниң кежигүнү Алексей Пимановтуң стипендияларын Тываның күрүне университединиң студентилеринге байырлыг байдалга тывыскан.

Ырактан харылзажып өөредири – таарымчалыг арга

Школа болгаш амыдырал

Кадыкшылында арга-шинээ кызыгаарлыг уругларны ырактан харылзажып өөредири эң-не таарымчалыг арга болуп турар деп түңнелге бистиң республиканың школаларында школа назылыг уругларга өөредилге чорудуун ырактан харылзажып өөредир аргаларны шиңгээдир талазы-биле республиканың программазының иштинде уруглар-биле 3 чыл дургузунда ажылдааным соонда келдим. Ырактан харылзажып өөредири – онза өөредилге негелделерлиг уруглар-биле өөредилге чорудуун организастаары-биле чаартылгалыг болгаш шынарлыг арга-дыр.

Чогаадыкчы езу-биле өөрениилиңер

Башкының сүмези

Уругларның боданыр аргазын идепкейжидериниң бир хевири – литературлуг дылга чогаадыг бижиири. Ону канчаар бижиирин мурнакчы башкыларның арга-дуржулгазындан өөренип көрүп, ажылымга ажыглап турар мен. Бо удаада ук ажыл талазы-биле школада чаа ажылдап чоруур аныяк башкыларга «далайга дамды дуза» деп бадыткалга даянып, сонуургадып көрейн.

Сорулга — уругларның үрер хөгжүм оркестрин тургузары

Тыва Республиканың  Баштыңы Шолбан Кара-оол уругларның үрер хөгжүм оркестрин тургузар дугайында   Тываның   Чазааның үрер хөгжүм оркестриниң коллективи-биле ажыл-агыйжы ужуражылга үезинде бодунуң саналын демдеглээн.

Интернетти Тыва дылче очулдурарының нарын айтырыглары

Амгы үеде тыва дыл кырында сайттарның саны элээн көвүдээн:

Дамба-Хуурак Орлан Дайынчы-оглунуң  http://orlan.tuva.ru деп сайт,

Тудугжулар, шеверлекчилер…

Тываның тудуг техникуму 1964 чылда ажыттынган турда, күрүнениң № 35 профессионал техниктиг училищези (КПТУ № 35) деп адаттынып турган. Ооң соонда 1974 чылда профтехучилище № 4 (ПТУ № 4) деп эрге-деңнелче шилчээн. А 2011 чылда «Тываның тудуг техникуму» ортумак профессионал өөредилге албан чери деп чадаже көдүрүлген.

Хоралыг чаңчылдар болгаш оларны чайладыры

Ада-иелерге сүме

Ниитилел хөгжүлдезинге кижизидилгениң улуг салдарлыын болгаш ужур-дузазын бедии-биле үнелевишаан, В.И. Ленин кижизидилгени "Мөңге, эргежок чугула бөлүк" деп онзалаан.

Тываның эртем сайзыралы дээш…

Эртип турар 2012 чылда Москвага Н.И. Вавилов аттыг чүгле бистиң чуртувуста эвес, а бүгү делегейде ат-сураглыг Россияның Эртемденнер академиязының салгал дамчыыр бүдүмелдер өөренир эртем Ниити генетика институдунуң чанында генетика талазы-биле эртемденнер чөвүлелинге эртем-шинчилелдиг чаа ажылды бараалгадып, «биология эртем нериниң доктору» атты камгалап алган.

Чаа чылдың бүдүүзүнде «Шын» солуннуң аалчызы бооп Тываның күрүне университединиң профессор башкызы, биология эртемнериниң доктору Урана Николаевна Кавай-оол-биле ужуражып, ооң ажыл-ижи-биле чоок таныжар аргалыг болган бис. Ам ооң-биле интервьюну номчукчуларга сонуургадыр-дыр бис.

Страницы