1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

"СААР ИНЕКТИ" КАЙДА БАГЛАП КААНЫЛ?

Россияның Президентизи Владимир Путинниң Федералдыг Хуралга 2019 чылда Айыткалында чоннуң амыдырал-чуртталгазының чединмес чоруун ажып эртеринче улуг кичээнгейни салган. Чоннуң чединмес чоруун ажып эртеринче угланган хемчеглерни ап чорудар талазы-биле ажыл российжи эрге-чагырганың бүгү деңнелдеринде эгелээн.
Тыва Республиканың Чазааның болгаш Дээди Хуралдың февраль 26-да кады эрттирген хуралынга республиканың чурттакчы чонунуң чединмес чоруун ажып эртериниң хемчеглерин сайгарып чугаалажып турда, Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол өг-бүле бүрүзүнүң социал байдалын бүгү талазы-биле шинчилеп көөр, кандыг дуза чедирерин тодаргайлаар сорулганы тус чер эрге-чагырга органнарының мурнунга салган. Республиканың чурттакчы чонунуң амыдыралының чединмес байдалын ажып эртер талазы-биле тускай социал программаны ТР-ниң Күш-ажыл яамызы ажылдап кылырын ТР-ниң Чазааның болгаш Дээди Хуралдың февраль 26-да хуралынга чугаалашкан. Программаны тургузарда, өг-бүле бүрүзүнүң социал байдалын кичээнгейлиг шинчилеп көрүп, ооң кежигүннериниң эртем-билии, кайда ажылдап, өөренип турары, кадыының байдалы дээш бүгү талазы-биле тодаргайлап, кандыг дузаны чедирип болурун илередир ужурлуг. Бо ажылга тус черлерниң административтиг эрге-чагырга органнары болгаш Төлээлекчилер хуралдарының депутаттары эң идепкейлиг киржир апаар. 
Программаны ажылдап кылып тура, Россияның Президентизиниң Айыткалында чоннуң амыдырал-чуртталгазының чединмес чоруун ажып эртер талазы-биле 12 немелде хемчеглерни шыңгыы кичээн­гейге алырын Шолбан Кара-оол сагындырган. Ол хемчеглерниң аразында Владимир Путинниң социал контракт (керээ) дугайында саналын боттандырары алызы барып эки түңнелдерлиг бооп болур. Социал керээ ёзугаар күрүне кайы-бир хамаатыга бодунуң хууда ажыл-агыйын азы бүдүрүлгезин тургузуп алырынга саң-хөө дээш өске-даа хевирниң деткимчезин тускай ажылдап кылдынган программа ёзугаар көргүзер. А хамааты деткимчени ажыл-херек кырынга боттандырар талазы-биле тодаргай хүлээлгелерни ол программаның негелделери ёзугаар бодунга алыр ужурлуг. Ол негелделерниң кол сорулгазы – күрүне деткимчезин че­диишкинниг ажыглап, бодунуң хууда ажыл-агыйын азы бүдүрүлгезин тургузуп, ооң ажыл-чорудулгазын орулгалыг кылдыр организастап, оон үнген акша-хөреңги-биле өг-бүлезиниң, уруг-дарыының амыдырал-чуртталгазының байдалын экижидери. 
Бир эвес бистиң республикада социал деткимче ажыл-чорудулгазының арга-дуржулгазын алыр болза, социал контракт Тывада каш чыл бурунгаар боттанып эгелей берген деп болур-дур. “Чаңгыс суур – чаңгыс бүдүрүлге”, “Аныяк өг-бүлеге – кыштаг”, “Инек – чемгерикчи малым”, “Социал картофель” деп губернатор төлевилелдери амыдырап чурттаарының аргазын дилээн эрес-кежээ кижилерге өмек-дөмек болган, оларның өг-бүлелериниң социал байдалын экижидеринге дыка дузалаан. Республиканың чону бо төлевилелдерни эң чедиишкинниг болган деп санап турар. 2018 чылдың түңнелдериниң чамдык сан-чурагайлары-биле алырга, “Чаңгыс суур – чаңгыс бүдүрүлге” губернатор төлевилелиниң киржикчилери эрткен чылын ниитизи-биле 300,45 сая рубль түңнүг продукцияны бүдүрүп үндүрген болгаш ачы-дузаны чедирген, а ооң иштинде 5369,16 тонна аъш-чем продукциязын, 5796,3 кубометр тудуг материалдарын, 738,51 тонна эът продукциязын, 1680,4 тонна сүт продукциязын бүдүрүп үндүрген, 636,81 тонна ногаа аймаан тарып өстүрген. Бо төлевилелдиң киржикчилери 21,34 сая рубль үндүрүгнү күрүнениң саң-хөөзүнче киирген. 
“Аныяк өг-бүлеге – кыштаг” губернатор төлевилелиниң киржикчилери аныяк өг-бүлелер боттарының хууда мал ажыл-агыйын тургузуп алыр аргалыг болганнар. “Инек – чемгерикчи малым” төлевилелдиң киржикчилери инектерге чедингеннер. Үстүнде айытканывыс губернатор төлевилелдери ажыл-агыйжы “балыкчыларга” сыырткыыш болганы чугаажок. Олар шуут-ла халас детким­чени ал­бааннар, губернатор төлевилелдериниң негелделерин боттарының кызымак ажыл-агыйжы чоруу-биле күүседип шыдааш, чедиишкинниг кижилер апарып, өг-бүлелериниң, уруг-дарыының социал байдалын экижиткеннер.
“Аныяк өг-бүлеге – кыштаг”, “Инек – чемгерикчи малым”, “Социал картофель” деп губернатор төлевилелдери тыва улустуң шаг шаандан бээр кылып келген кол ижи мал ажылынга, амгы үеде көдээде социал-экономиктиг байдалга таарыштыр ажылдап кылдынган. Бо губернатор төлевилелинге күзелдиг-ле кижи бүрүзүн хаара тудары болдунмас. Ынчалза-даа көдээде хөй кижилер боттарының хууда мал ажыл-агыйын кызымак мөзү-шынары, ажылгыр кежээ чоруу-биле тургузуп ап, шору деңгел-шыдалдыг чурттап турарлар.
Амыдыралдың кандыг-даа берге үелеринде тыва кижи бодунуң азырап өстүрүп алган мал-маганының ачызында хырны тодуг, экти бүдүн чурттап келген. Сандараашкынныг 90 чылдарның үезинде безин ажыл-агыйжы тывалар малындан салдынмааннар. Ындыг кижилерниң ачызында Тывага мал саны чоорту көвүдеп, республиканың экономиктиг байдалы чүгээртээн, мал ажыл-агыйы тус черниң экономиказының кол ооргазы апарган. Амгы үеде көдээде чурттап, мал-магандан халбактанып чоруур кижилер саар инектиң ачы-дузазын дыка эки билирлер.
Мал-маганның ажык-дүжүүн эки билбес чамдык кижилер “саар инекти” өскээртен дилеп, Кызыл хоорайже, ооң чоогунда дачаларже көжүп кирип турарлар. Бодунуң мөзү-бүдүжүн, ажыл-агыйжызын, эртем-билиин, арга-мергежилин таптыг деңзигүүрлевейн, анаа-ла көжүп келген кижилер “саар инекти” хоорайдан-даа, дачалардан-даа тыппас-даа.
Кызыл хоорай чоогунда да­чаларны көрүңер даан. Олар­ның ээлериниң хөй кезии ногаа аймаан тарып өстүрбейн турар – дачазының девискээрин чашпан дуй үнген. Оларның хоорайдан тып алган ажылының чай чогу ындыг бе? Чалгаазы бе? А ногаа дээрге, эң ылаңгыя чайын, аъш-чемге немере, ажы-төлге ажыктыг витаминнер-дир. Көдээ суурларда база ындыг – чоннуң хөй кезии ногаа, кат-чимисти тарып өстүрбейн турар. А картофель, ногаа тарып өстүрери дээрге-ле чүгле эртен-кежээниң ажылы-дыр. “Кыры шимчээрге, хырын тодар” дижир.
“Чалгаа кижи чылдагаан дилээр, кежээ кижи аргазын ди­лээр” деп үлегер чугаа бар болгай. Кижи бүрүзүнүң “саар инээ” ооң угаан-сегээнинде, кызымаанда, ажыл-агыйны боду тургузуп алырының арга-хоргазын дилээ­ринде. Күрүне биске ажыл тып бээр хүлээлгелиг деп бодалдан адырлыр болзувусса эки. Күрүне биске чүгле “сыырт­кыыш” октап берип болур, а ону ажыглап шыдаары бистиң боттарывыстан хамааржыр.  “Аныяк өг-бүлеге – кыштаг”, “Инек – чемгерикчи малым”, “Социал картофель” деп губернатор төлевилелдериниң алыс ужур-утказы ол-дур.
Шаңгыр-оол Моңгуш.
Шончалай ХОВАЛЫГНЫҢ тырттырган чуруу.
 
Россия Чазааның Даргазының социал айтырыглар талазы-биле оралакчызы Татьяна Голикова тываларның дөртен бир хуузу ядаргай байдалда чурттап турар деп улуг шуулганга кылган илеткелинге хамаарыштыр санал-оналдар уламчылап турар.   
 
ТЫВАЛАРНЫҢ САГЫШ-СЕТКИЛИ  БАЙЛАК БОЛГАШ ДЕМНИГ
Таңды ко­­жууннуң чагырга дар­га­зының хү­лээлгезин күү­седип турар Алик Монгуш: «Ядыы-түреңги байдал, ылаң­гыя Тывада чурт­­тап чоруур чон­га, өг-бүлелерге хамаарыштыр барык чок деп бодаар мен. Бирээде, ядыы-түреңги байдал кижиниң иштики медерелиниң бай, делгеминден хамаар­жыр. Тывада чоннуң иштики делегейи байлак, бир-ле ажылды кылыр дээнде, бот-боттарын деткижип, чурттап чоруур. Ийиде, улуг хоорайларга бодаарга, чурттап чо­руур байдалывыс эки. Кызылда безин ногаа, картофель тарып, мал-маган тудуп, амыдыралчы кежээ өг-бүлелерниң саны хөй. Тывалар өгбелеринден келген ажыл-ижин салбайн чоруур деп бодаар мен.
 Улуг хоорайларда ажыл чок кижилер езулуг-ла аштап, түреп чоруурун теледамчыдылгалардан, солуннардан номчуп болур. Чүге дизе мал-маган тудар дугайында бодал оларда чок. Ооң уламындан бажың-балгадын саткаш, "БОМЖ" апарып турарлары бар болгай. Мен бодаа­рымга, ындыг байдалга колдуун­да үстүнде чугаалааным иштики медерели кызыы кижилер таваржып турар. Бодап чурттап турар медерел сагыжын элээн калбартып, кижилерге бүзүрептер болза, чуртталга өскерли бээри магат чок. Чедимчелиг чуртталга, эртем-билиглиг болурунда эвес, а иштики медерели байлак, турум бүзүрелдиг, бодун кандыг-даа байдалда, каяа-даа шын алдынып билир, адааргак, мегечи, артык сеткил чок болгаш бо хүн кылып болур ажылды эртенги хүнче чылдырбайн, ажылдап чоруурундан кол хамааржыр».
 
АМЫДЫРАЛ  ДЭЭШ  ЧҮТКҮЛДҮГ
Надежда Нак­­сыл Тыва Рес­пуб­ли­ка­ның улус­туң артизи: «Чаш үе­ле­римде авамның ада-иезинге турган сактыыш­кынымда кыр­ган-авам, кырган-ачам­ның ажыл­дап турганы ам-даа уттун­дурбаан. Сыгыр даң бажындан эге­лээш, чымыштыг ажыл-иш эгелээр. Кырган ада-ием дагаалар, өшкүлер, инектер тудуп турган. Дагаа кажаазынче киргеш, чуургаларын чыырынга дыка ынак турган мен. Улуг даайым өшкүлерни улуг салаалары-биле саарга, амырап көөр турдум. Арта-ла «төөр-төөр» деп дыңналыр. Огородта та­раан картофель аразынга ойнавышаан үңгеп, көк согунаны чыып алгаш, өремелеп чиирге, амданныын чүү дээр. Бичии уруг­ларны терезиннедип чорудар. Чогум меңээ терезин чулдурбас турган. Терезиннерден ширбииш кылыр. Кырган-ачам чазаныр болгаш, бажың эт-севин боду кылыр. Сан­дай, шкаф, аптара дээш шуптузун чазаар. Бажыңын база боду тудуп алган. Ооң бажыңга анаа олурганын черле сагынмас мен. Тергелиг аъды-биле хлеб дажыглап турар чүве. Кырган-авам бажың ажылы: быштак шөер, инек саар, аъш-чем кылыр… Улуг пажынга сүт ха­йын­дырган соонда, ооң хоюун шопулак-биле сивирип чиирге, ол дег чаагай чем кайда боор! Печка артынга ыяш доскаарга хойтпакты былгаарга, солунун чүү дээр.
Ава, ачам ажылдакчы улус болгаш, мал-маган тутпайн чо­раан­нар. Авам дошкун агаар-­бойдустуг Мугур-Аксынга бе­зин­ соңгазының караанга согуна, укроп тарып алыр турган чүве. Час дүжерге, огород ажылы эгелээр. Күзүн кат­таар, мөөгүлээр, тооруктаар… «Чалгаа чорба, кежээ чор» деп чоннуң мерген чугаазы бар. Бо үе магалыг-дыр кызымаккай болза, чүнү-даа бүдүрүп кылып болур. Кижи бүрүзү амыдырал дээш чүткүлдүг болурга, черле ажырбас. Чонумга сеткилимден чүгле экини күзээр-дир мен. Ажы-төлүвүстү ажылга өөредиилиңер, олар бистен үле­гер ап өттүнер болгай».
 
БОДУНДАН ХАМААРЖЫР
Уйнук Бүлчүң Кызыл хоо­рай­ның чурттакчызы: «Мен хоо­райда үжен чыл чурттап чоруур мен. Дөрт уруум­ну бут кырынга тургузуп база эртем-билигге өөредип алыр дээш, кандыг-даа ажылды чалданмайн, кылып келдим. Кижи бүрүзүнүң ажыл-агыйы, амыдыралы бодундан кончуг хамааржыр-дыр ийин. Боду-ла кызымаккай болза, түреп чорбас, амыдыраарынга черле ажырбас болур. Дора дизе бажыңының чанында огородунга ногаазын, картофелин тарып алгаш, оон күскү дүжүдүн ажаап алырга, ол база дөмей-ле ажыл-дыр.  
Бодум аныяамда эмнелгеге санитаркалап турган мен, хондур-дүндүр аарыг улусту ажаап-карактаары база берге-ле ажыл чүве. Уругларым ынчан бичии турганнар, ачазы-биле боттары артып каар, ынчаар-ла өзүп келдилер. Ооң соонда хүндүлүг дыштанылгаже үнгеш, бо хүнге чедир хавак кырында каът бажыңнар девискээрин аштап-арыглап (дворник) ажылдап чор мен. Сыгыр даң бажында тургаш, харыылаар девискээрни аштап-арыглаар, мынчаар-ла ажылдап чорааш, уругларымны өөредип, бут кырында тургузуп алган мен. Боду-ла кызымаккай, кандыг-даа ажылдан ойталавас болза, амыдыраарынга акша-төгериктиг болур, ажырбас чорду.
Зоя Хомушку сайгарлыкчы: «Мен кыжын-даа, чайын-даа «Гаруда» чанынга садыг-саарылга кылып келдим. Чоннуң хереглели барааннарны арбай далганы, тараа, артыш дээш бичии үүрмек аъш-чем ай­маан садар-дыр мен. Аай-дедир эрткен улус дыка алыр чорду. Мынчаар ажылдаар­га берге-даа, ылаңгыя кыштың соогунда, чүгле кызымак, шыдамык кижилер ажылдаар деп бодаар мен. Ажык кудумчу болгаш чамдыкта барааннарны оорладып-даа алыр-дыр бис, чалгаа кижилер бар-дыр, оорланыр, ажыл-агый чок хире. Ынчангаш-ла кудумчу кезип, белен чүвеге өөренип калган тояап чоруур, чаржын­чыын көргүзер. Эскерип турарга, ажылдаар үезинде кончуг шыырак эр-херээжен улус боор, боттары-ла будалып, чалгаарап, чудап калган чоргулаары элдептиг». 

 

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.