1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

САГГАН СҮДҮ САВАЗЫРААН

«Чаңгыс суур – чаңгыс бүдүрүлге»

Кызыл-Арыг суурда «Чаңгыс суур – чаңгыс бүдүрүлге» губернатор төлевилелин езугаар 2013 чылда Юбилян биле Чойгана Лойгулар сүт болгаш сүт аймактыг чемнер кылып турар биче цехти ажыдып алганнар. Цехти баштай 2013 чылда Балгазынга ажыткан турган.  2014 чылдың дургузунда ажыл-иш чогумчалыг шуудаан: чондан сүттү доктаамал хүлээп, тыва национал чемнерни кыла бергеннер. Балгазынга хууда оран-сава чогундан өрээл хөлезилеп турганнар. Ынчалдыр ажылдаарга хөй чарыгдал үнер боорга, Кызыл-Арыг суурнуң чагыргазы-биле дугурушкаш, цехти аңаа сайзырадыр сорулгалыг көжүп келген.

 Сүттү ажыглаарынга, шыгжаарынга таарымчалыг кылдыр болбаазырадырынга элээн хөй дериг-херекселдер (оборудование) херек. Ону садып алырда баштай Юбилян Лойгу боду хөй түңнүг чээли акша алган. Ооң соонда 2015 чылда дериг-херекселдерин четчелеп садып алыры-биле, кожууннуң Чонну ажылга хаара тудар төвүнден деткимче кылдыр 800 муң рубль субсидия алгаш, четпес херекселдерин садып алган.

Чойгана Лойгунуң чугаазы-биле алырга, сүт продукцияларын 10 хире аңгы хевирде кылып турар: сүт, хойтпак, өреме, тарак, курут, халмак, шөйген быштак, өл ааржы, творог (ээжегей), итпек. Оларның аразындан эң-не кол, онзагайы – тарак. Таракты кылырда сүттү хайындыргаш, сооткаш, чылбай апаарга ооң хөреңгизин холупкаш дуглап каар. 3 шак иштинде ол-ла температурага турар. Тарактың амданы хөреңгизинден кончуг хамааржыр. Ооң хойтпактан ылгалы, ажыг амдан чок болгаш ижерге хоюг. Таракты чаңгыс аай соок температурага шыгжаарга, ол белен-селен үрелбес. Тарак ижин-баарга чем хайындырарынга дузалыг.

Амгы үеде бүд\рүлгениң ажылы түр када доктаай берген. Ооң чылдагааны чаа турумчуп алган черинде электри шугумун чаа-ла шөйүп эгелээн. Баштай дизельдиг генератор-биле электри ажыглап турганнар. Ол база түр үениң херексели-дир. Ынчангаш электри киирериниң айтырыын дарый шиитпирлээри негеттинип келген. Чырык кожар керээге аттарны шагда-ла салып, акша-төгерикти шилчиткен-даа болза, дериг-херекселдерниң чамдыызы чогунга сылдааш, «Тываэнерго» сүт цегиниң чырыын ам-даа кошпаан. Ооң хараазы-биле сүт болбаазырадыр ажылды үргүлчү кылыры болдунмайн турар. Ынчалза-даа тускай соодукчулуг автомашиназы бар болгаш, сүттү доктаамал хүлээп ап турар. Дизельдиг генераторга чырыкты кошкаш, хөй эвес хемчээлдиг продукцияны бүд\рүп, оозун Кызылдың сүт заводунче дужаап турарлар.   

Лойгу «Тываэнерго» кампанмяга сөөлгү катап чорда, бир ай иштинде кожуптар бис деп аазаан. Кожа суурларның чурттакчылары-даа, сайгарлыкчылар боттары-даа дүрген чырыктыг апаарын четтикпейн манап турар, ынчанмайн канчаар элбек сүт-саанның үези кыска, кол орулга чайның каш айында кирер. Кызыл-арыгжылар мооң мурнунда сүт цегинге эртениң-не сагган сүдүн дужаап турганнар-ла болгай. Ам үргүлчү дужаары болдунмайн турарынга хомудап турарлар. 

 «Тыва чоннуң шаандан тура чип чораан национал аъш-чемин амгы азы келир үениң ажы-төлү, өске аймак чоннар база билир кылдыр сайзырадырын боттандырары күзенчиг. Ынчалза-даа республиканың садыгларында амгы үеге чедир соңгаардан эккелген сүт продукцияларын садып турар хевээр болгай. Боттарывыстың бүдүрген продукцияларывысты доктаамал садарын боттандырар дээш бүгү кожууннар демниг, төлептиг ажылдаар болза, сорулганы чедип алырының аргазы бар. Шолбан Валерьевич Кара-оолдуң тургускан төлевилелдери дээш четтиргенивис илереттивис. Бистиң продукцияларывыстан ылаңгыя таракты кижилер дыка айтырар. Кызылдан чагыглар эңдере келир. «Чаңгыс суур – чаңгыс бүдүрүлге» губернатор төлевилелиниң ачызында тургустунган цегивис каш кожууннуң чону аргышкан улуг оруктуң кыдыында, чараш черде турары база таарымчалыг.» – деп, Юбилян Лойгу чугаалап турар. 

 «Бистиң Кызыл-Арыг суурда сүт болбаазырадыр бүдүрүлге ажыттынып келгенинге өөрүүр-дүр мен. Суурнуң чурттакчыларының хөй кезии малдыг, ооң продукциязын сайзырадыр чер ажыттынып келирге, чон артыкшылдыг сүдүн дужаапкаш, хүнде чиир аъш-чемин садып алыр аргалыг апардывыс. Ынчаар сүт дужаагаш, айда 15 муң чедир акшаны ажылдап алыр бис. Ол дээрге пенсионер кижиге улуг деткимче-дир. Амгы үеде бүдүрүлгениң ажылы доктаай бергени хомуданчыг-дыр. Дүрген катап ажылдай бээрин манап турар бис» – деп, суурнуң чурттакчызы Светлана Шаравии чугаалады.

Аныяк сайгарлыкчы Юбилян Лойгунуң ажыл-ижи чүгле сүт бүдүрүлгези-биле кызыгаарлаттынмаан, ол 5 гектар черде 5 тонна картофельди чылдың-на тарып турар. Чазын эки суггарып, чымчаткан черге 5 тонна картофель үрезинин тарып каарга, күзүн 50-60 тонна дүжүттү алыр. Картофель дүжүдүн шыгжаар тускай черниң чогундан, күзүн каскан соонда-ла Эрзин, Тес-Хем кожууннарының муниципалдыг албан черлеринче дужааптар. Оон кирген орулгазы бүдүрүлгениң-даа, өг-бүлениң-даа үүрмек чарыгдалдарынга ажык-дузалыг. Бо чылын ногааны немей олуртуп болур турган, ынчалза-даа тускай техника чогундан болдунмайн барган. Алызында ногаа ажыл-агыйынче кирери-биле, трактор садып алыр сорулгалыг ( чурукта Чойгана Лойгу).

                                        Сайсуу ДАРГЫН-ООЛ. 

                                                             2016 чылдың август 4. №87 "Шын".

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.