1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

САГЫШ-СЕТКИЛДИҢ ЭРТЕМИ

Кижиниң бодун кижи кылдыр миннири, ооң угаан-медерели, сагыш-сеткили, бодун долгандыр хүрээлелче көрүжү, үе-чергелери, улуг-биче кижилер-биле хамааржылгалары, аажы-чаңы, өзүлдези, сайзыралы – бо шупту психология-биле холбашкан билиишкиннер. Ол кижиниң психиказын шинчи­лээр хөй адырлыг, хөй талалыг эртем сис­темазы. Грек дылда психика дээн сөстү тыважыдып очулдурарга, сагыш-сеткил дээн. Ынчаарга ам психология кижиниң сагыш-сеткилиниң эртеми ышкажыл?

Бодаарга, амыр ышкаш, бо бөдүүн эвес эртемни бичии уруг­ларга кан­чаар өөредирил? Шак ындыг «артык» ки­чээл хамаанчок, угдунмас чыгыы школа программазынга ону сыңырып алыр хире хос шакты ка­йыын тыварыл? Ону өөреникчилерге факультатив хевирлиг өөредир болза, психолог башкыларга ол ажылды төлээр акша кайыын келирил? 

Мындыг уткалыг айтырыглар Наталья Оюновна Товуунуң удуртканы Этниктиг психологияның болгаш социал прак­тикаларның эртем төвүнге эрткен среда хүнүнде болган «төгерик столга» тургус­тунуп турган. Ооң темазы: «Тыва Республиканың школаларынга психологияны башкылаарының дуржулгазы болгаш перспективалары». Ол "төгерик столга" киржири-биле психологтарны, башкыларны, эртем ажылдакчыларын, өөредилгениң хоо­чуннарын, эрге-чагырга төлээлерин чалаан. Киржикчилерниң аразында эрге-чагыргаларны төлээлеп келген кижилер-даа эскертинмес, ол хамаанчок Өөредилге болгаш эртем яамызындан специалистер келбээн ышкаш болду. Наталья Оюновнаның удуртканы ол эртем төвү хөй-ниити үндезинде турар албан чери болурга ындыг ирги бе? Кандыг-чүү-даа турган болза, ажы-төлдүң өөредилгезинге хамаарышкан айтырыгның сайгарылгазынга харыы­салгалыг ажылдакчылар сонуургап келир болгу дег. 

А айтырыг, шынап-ла, амыр эвес. Дуу вектиң 90 чылдарынга чедир-ле психологияны Россияга херекке албайн турган. Ол талаже угланыышкын кол­дуунда 2000 чылдардан бээр шапкынчый берген. Амгы үеде Россияның чамдык школаларында психология эртемин башкылап эгелей берген. Бурунгаар көрүштүг, энтузиаст эртемденнер психологияга өөредилге номнарын бижип үндүрүп каан. Россияның өөредилге академиязының академиги, психология эртемнериниң доктору И.В. Дубровинага баштаткан бөлүк эртемденнерниң бижип кааны «Психология» деп өөредилге номун тыва дыл кырынче очулдурган. Тываның школаларынга 3-6 класстарның өөре­никчилеринге класс аайы-биле үш кылын ном Новосибирск хоорайга парлаттынган. Номнарның очулдурукчузу ТКУ-нуң башкызы Мария Күжүгет, кол редактору – Наталья Товуу.

Уругларга психологияны өөреди­риниң талазы-биле шенелде ажылды Наталья Оюновна 2006-2010 чылдардан чорудуп келген. Ол Тывада этнопсихологияның эгелекчизи, психология эртемнериниң доктору, Тываның күрүне университединиң профессору. Этнопсихология азы этниктиг психология деп чүл? «Этнос» деп сөстү билир бис: очулдурарга, чон, аймак дээн. Ынчаарга этнопсихология чоннарның бот-онзагай психиказын, национал аажы-чаңын, тускайлаңын, ооң-биле кады өске чоннар-биле дөмейлежир шынарларын өөренир эртем-дир.

Делегейде чон бүрүзү солун культуралыг, онзагай аажы-чаңныг. А кижилер база-ла ындыг, олар аңгы-аңгы: угаан-бодалы, сагыш-сеткили, аажы-чаңы бодунуу-биле бир тускай. Кижи бүрүзү – бүдүн делегей. Тывалар кандыг чон бис? Тыва кижи кандыгыл? Кым мен? Мени долгандыр кымнарыл? Этнопсихология эртемин өөренип тургаш, тыва чоннуң, тыва кижиниң иштики болгаш даштыкы делегейин, бодун, эш-өөрүн хандыр билип алыр арга школачыларга тургустунар.

«Төгерик столга» Наталья Товуунуң эксперимент чорудуп эгелээни Солчур школазының башкызы Лариса Намбар-ооловна Монгуш психологияны школага канчаар өөредип турганының дугайында чугаалап берген. Боду школа психологу-даа эвес, физика башкызы деп Наталья Оюновна дыңнатты. База энтузиастарның бирээзи-дир. Психологияны өөренип турган уруглар ам школаны доо­зупкан, аңгы-аңгы өөредилге черлеринде. Шуптузу дээди өөредилге черлеринче кирип алган, чүгле ийи кижи техникум чадазынга док­тааган. Психология эртеминиң чаагай салдары өөреникчилерге эки дээштиг болганы илдең.

Петр Александрович Морозов өөре­никчилерге чугула херектиг номнарны тыва дыл кырында үндүрүп алганы дээш Наталья Оюновнага байыр чедирген. «Шагдан тура таныжар, кады студентилеп турган бис, институт соон­да Бай-Хаак школазынга кады чедиишкинниг ажылдаанывыска, школавыс бирги черлерден дүшпейн турганынга чоргаар­ланып чоруур мен. Наталья Оюновна чедер дээн сорулгазынга четпээн шаанда черле амыравас кижи. 2000 чылда конгресс эрттирер дээн. «Конгресс» деп адаарга безин коргунчуг, ол хиреде «Шыдаар бис» дээш тулдур эрттирген. Ол үеде этнопсихология эгелей бээрге, чаңчылчаан психология арай хөлегеге барган чүве ийин» деп чугаалааш, ооң-биле чергелештир улус өөредилгезиниң хоочуну сагышсыралын база илереткен. Шынап-ла, психология шактарын кайыын алырыл?

Тываның школаларынга психология эртемин өөредилге программазынче киирер талазы-биле нарын айтырыг­лар хөй дээрзи билдингир. А бо чугула эртемни өзүп олурар ажы-төлүвүске ыяап-ла өөредир болза эки. Школачыларга ооң кичээлдеринге демдек-даа салбас, оларга кончуг ажыктыг билиглер болур. Ол анаа-ла бир чалгааранчыг кичээлдер болбас ужурлуг. Уругларның төлептиг хамаа­тылар кылдыр хевирлеттинеринге, кижизидилгезинге, өзүлдезинге, сайзыралынга ооң салдары канчаар-даа аажок улуг дээрзинде маргыш чок. 

Наталья Оюновна бодунуң идеязы болгаш күжениишкини-биле психология эртемин уругларга башкылап өөредириниң талазы-биле улуг ажылды чорудуп турар, кончуг энтузиаст эртемден башкы, ооң маңаа тура-соруктуун, чүткүлдүүн демдеглевес аргажок. Этно­психологияны тыва этностуң, тыва дылдың эдилекчилериниң боттарының дылынга өөредири чугула болбааже. Ынчангаш ам дээрезинде 3-4 класска, 5 болгаш 6 класс­ка – назы-хар аайы-биле мындыг дөрт бөлүкке өөредилге номнары тыва дыл кырында белен кылдыр парлаттынган. Үш номдан тургустунган комплект кылдыр белеткеп шарып каан номнарны школа библиотекаларынга болгаш психология эртемин өөредирин күзеп турар 17 школага халас үлеп бээр деп Наталья Оюновна дыңнатты. Ооң бо эгелээшкини шуудап чогуурун, Тываның шупту школаларынга психологияны сонуургал-биле өөредирин күзеп каайн.

Надежда ЭРГЕП.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.