1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

САГЫШ-СЕТКИЛИ ТУСКАЙ

Май 26-да Тыва үндезин культура төвүнге Тываның чогаалчылар эвилелиниң ээлчеглиг 19-ку съездизи болган. Шуулганга Тываның ат-сураглыг чогаалчылары, аныяк­тар, кожууннарда бижикчилер, чечен чогаалга, уран чүүлге сонуургалдыг кижилер чыылган. Төптүң фойезинде чечен чогаал каттыжыышкыннарының «Чаңгыс өнчүм – уян ырым, тыва дылым» деп делгелгеде аныяк чогаалчыларның ажылдарын чыыл­ган чон сонуургап, танышкан.
Съездини В. Көк-оол аттыг нацио­нал хөгжүм-шии театрының артистериниң «Тыва дылым», «Ыдыы болуп чораай-ла сен» деп күүсеткени чараш ырылары-биле ажыткан.
Тываның чогаалчылар эвилелиниң даргазы Чылгычы Ондар съездиниң киржикчилеринге байыр чедиргеш, чечен чогаалга чедиишкиннери дээш Россияның чогаалчылар эвилелиниң хүндүлел бижиктерин Инна Принцевага, Саяна Өндүрге, Мария Күжүгетке, Эдуард Мижитке, Игорь Иргитке база Шончалай Мааты-оолга тывыскан. Ол ышкаш Тываның чогаалчылар эвилелинче кирип турар аныяк болгаш хоочун чогаалчыларга шынзылгаларны байырлыг байдалга тывыскан.
Тываның чогаалчылар эвилелин 2011 чылдан тура удурткан Тываның улустуң чогаалчызы Эдуард Байырович Мижит биле бо үеде удуртуп турар билдингир күрүне ажылдакчызы, драматург Чылгычы Чимит-Доржуевич Ондар кылып чоруткан ажыл-чорудулгазын чыылганнарга таныштырган. 
Эдуард Байырович бодунуң ажыл­даан үелеринде хөй-ле аныяк чогаал­чылар тыптып келгенин онзагайлап демдеглээн.  Ооң ажылдаан чылдарында 34 кижи Тываның, 2 кижи Россияның чогаалчылар эвилелдеринче кирген, Тываның улустуң чогаалчызы атты 3 кижи алган, 5 улуг республика чергелиг мөөрейлерни организастап эрттирген. Ол ышкаш юбилейлээн чогаалчыларга белек-селек тыпсыр, чок болган черинге акша-хөреңги чыыр ажылдарга киришкенин илеткээш, Россия биле Тываның демнежилгезиниң 100 чылдаанынга чогаалчылар аразынга эрттирген мөөрей түңнел чок болганын хомудап чугаалаан.
Чылгычы Чимит-Доржуевич Ондар бир чыл дургузунда ажылдаан отчедун «Шын» солунда парлаанын чыылганнарга дыңнаткаш, Тываның чогаалчылар эвилелинге Чазак, күрүне деткимчени көргүзер деп турарын, ону боттарывыс саададып турар бис дээр­зин чугаалады. Эвилелдиң баштаар чериниң кежигүннери 13 аңгы угланныышкынныг  хуралдарны эрттирген, 7 кожуунче үнүүшкүннерни кылган. Каа-Хем, Эрзин, Тес-Хем кожууннарже, чоокта чаа Мөңгүн-Тайгаже юбилейлээн чогаалчыларның чогаадыкчы болгаш сактыышкыннар кежээлерин эрттиришкен. Ниитизи-биле чогаалчылар эвилелинче 97 кижи кирген, Россияның – 28, 6 кижи ам кирер деп турарын чугаалады.
Дараазында бо ийи удуртукчунуң кылып чоруткан ажылын үнелээн илеткелдер эгелээн. 
Тываның улустуң чогаалчызы Николай Куулар: «Сөөлгү үеде эвилелче хөй кежигүннер киргени онзагай. Ол база эвилелдиң даргазының кылган ажыл-ижи-дир. Бо даргаларның ажылын «эки» деп үнелээр мен».
Лидия Иргит: «Мынча чылдар дургузунда оран-сава чок-даа болза, акша-шалың ап турар эвес, ажылын «тергиин» дээр мен. Хөй-ниити ажылынга чүгле тура-соруктуг, шынчы кижилер ажыл­даар болгай». 
Март-оол Ховалыг: «Чогаал­чылар эвилелинге чаа кирген чогаалчы мен. «Өзүмнер» бөлгүмүнүң бирээзи мен. Чогаалдарны бижип тур мен, улус шүгүмчүлээр боор чүве-дир. Эдуард Байырович мени деткээн. Силерниң ажылыңарны чүге үнелевес боор. Чогаалчылар эвилелинге күрүнеден, Чазактан деткимче чок деп көөр-дүр мен».
Орлан Дамба-Хуурак, Тываның Чазак Баштыңының бирги чөвүлекчизи: «Төрээн дылывыс бисти чыып келген болгай. Тываның чогаалчылар эвилели ында ажылдап турар кижилерниң ачызында туруп турар. Бо хүнге чедир бо ажылды тудуп турар улус бо. Чогаалчыларның сагыш-сеткили тускай, чүректен бижип турар. Мээң чогаадыкчы ажылымны Э.Б. Мижит үнелеп: «Сен бижиир болзуңза эки-дир» дээрге, дам-на хей-аъдым көдүрлүп, бижиир соруум киткээн. Чылгычы Ондарның  эвилелдерни каттыштырып алгаш, ажылдаар деп турарынга каттыжар мен. Эвилелдиң ажылын «эки» деп санап тур мен».
Александр Шоюн, Сайлыкмаа Комбу, Раиса Ховалыг, Нина Серенот дээш өске-даа чогаалчылар эвилелдиң ажылын «эки» деп үнелеп, чылыг-чымчак сөстерни илереткеннер. 
Чыылганнар ийи удуртукчунуң ажылын шупту «эки» деп ажык бадылаашкын-биле 100 хуу үнелээннер. 
Дараазында бир кол айтырыг —  чаа удуртукчуну (Чылгычы Чимит-Дор­жуевич Чогаалчылар эвилелиниң даргазының хүлээлгезин күүседип турган) база эвилелдиң баштаар чериниң кежигүннерин соңгууру болган. Мурнунда чылдарда баштаар чериниң кежигүнүнге 12 кижи турган болза, бо удаада 9 кижини соңгаан. Чогаалчылар эвилелилиниң даргазынга Чылгычы Ондарны, эвилелдиң баштаар черниң кежигүннеринге Александр Шоюнну, Эдуард Мижитти, Николай Кууларны, Артур Хертекти, Александр Ондарны, Уран Донгакты, Сайлыкмаа Комбуну база Нина Серенотту чаңгыс үн-биле ажык бадылааннар.
Съездини чогаалчыларның санал-оналдары-биле дооскан. Аңаа орус дылга бижиир чогаалчылар каяа парладып болур дугайында айтырыгга, «Улуг-Хем» альманахтың чылда үнер 4 үндүрүлгезиниң бирээзи орус дылга үнер дээрзин дыңнаткан. Ыры, шүлүк бижиир чогаалчы ажылдаар өрээл-биле дузалаарын дилээрге, Чогаалчылар эвилели боттары безин бо хүнге чедир оран-сава чок ажылдап турар деп харыылаан. Ол ышкаш «Шын» солунга суббота санында үнүп турар чогаал арнынга чаа чогаалдарын хайырлаарын солуннуң кол редактору Александр Шоюн чогаалчылардан дилээн.
Бо чылын 75 чылдап турар Чогаалчылар эвилелиниң мурнунда салып алган сорулгалары-ла хөй — Чурукчулар, Чогаалчылар, Композиторлар эвилелдери демнежип алгаш, күрүнеден деткимче программазын тургузуп алыры, чаа шии­лер, номнар, уруглар чогаалдарын көвүдедири, тыва дылды, чогаалга аныяк­тарның сонуургалын бедидер дээш оон-даа хөй. Чогаалчыларның шуул­ганынга, шупту эвес-даа болза, изиг сеткили, чүрээ-биле бердинген, тыва дылы, тыва чогаалы, эвилелдиң келир үези дээш сагыш аарып чоруур кижилер келген дээрзи билдингир. Юбилейлиг чылында эвилелдиң кежигүннеринге чогаадыкчы чедиишкиннерни, чаа-чаа солун чогаалдары-биле өөртүрүн күзеп каалы. 
Алдынай СОЯН.
Авторнуң тырттырган фото-чуруу: 
Ленов Хертекке шынзылганы тыпсып турары.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.