1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

САГЫШ-СЕТКИЛ ООЖУМ, ТАЙБЫҢ УТКУП ААЛЫ

Каш-ла хонгаш тыва чоннуң улуг өөрүшкү-маңнайлыг манаары чаагай Шагаа байырлалы келир. Бо хүннерде бүгү республикада белеткел ажылдары кидин түлүк чоруп эгелээн. 
Тыва чонга Шагаа эң-не хүн­дүткелдиг байырлал. Аңаа белеткел тускай езу-чурумнуг, сагылгалыг болур. Ынчангаш Тыва Республиканың Камбы-ламазы Лопсаң Чамзы-биле ужурашкаш, “Шынның” номчукчуларынга бо бүгү дугайында та­йылбырны кылып бээрин диледим.
– Эргим, хүндүлүг “Шын” солуннуң номчукчулары! Шагааны чылдан чылче демдеглеп эрттирип турарывыс дээрге-ле ада-өгбелеривистиң езу-чаңчылдарын сагып, оларның арттырып каан изин эдерип, шажын-чүдүлгени өөренип, арыг чаагай мөзү-бүдүжүвүстү хүнден хүнче экижидип ап турарывыс ол-дур база ооң-биле келир үеде салгалдарывыска дыл-домаавысты, чүдүлге-сүзүүвүстү ханы көрүш-биле арттырып бээринге үлегер-чижек кылдыр бо бүгүнү көргүзүп турар бис.
Шагаада эң-не кол чүве кижиниң сагыш-сеткили оожум, тайбың болур ужурлуг, ынчангаш арага ижип болбас, кара таакпы тыртып болбас, аас-дыл кылып, маргыжып, чогуш-содаа кылып болбас, ол чүүлдерни кылыры болдуна бээр болза, кончуг улуг нүгүл, хүрүм болур, ынчангаш бистиң өгбелеривис шаг төөгүден бээр бо байырлалды арыг чаагай кылдыр эрттирип чорааннар, чүге дизе Шагааны канчаар уткуп, кандыг чылдагаан азы үүле тургузуп алыр сен, бүдүн чыл дургузунда чуртталгаңга ол үүлениң түңнели илереп кээп болур. Ада-өгбелеривис чонун бодап, ажы-төлү, өдек-хонажы, чер-чурту, күрүнези дээш, Чаа чылдың бо бирги хүнүнде улуг йөрээлдер салып, чалбарып, кара үүле черле кылбайн чорааннар.
Шагаада кол кылыр езу-чаңчылдар: бирээде, Шагаа хүнүнде саң салыр, ийиде, байырлалды ада-өгбелерниң езу-чаңчылынга дүүштүр шын эрттирер чурумун сагыыр, үште, байырлалда корум-чурумну шыңгыы тудар, дөрте, Чаа чылдың дүжүп кээр үезин база сагыыр. Шагаа саңын ыяап-ла бедик черге барып салыры албан эвес, бодунуң чурттап турар чериниң чанынга арыг черге салыры езу-чурумга дүгжүп турар. Мооң мурнунда үелерде Дөгээ даанга саң салып турган бис. Дөгээге, Кадарчы тураскаалынга эрттирер саңга чон кайы-даа кожуундан кээп киржип турар апарган. Бо черлерге саң салырынга шажын-чүдүлге улузу, Тыва Республиканың Чазаа улуг белеткел ажылдарын чогумчалыг чорудуп турар.
– Шагаа саңынга кандыг аъш-чем салып болур, болбазыл?
– Шагааның улуг саңынга сарыг шажынның езу-чурумун езугаар ак сүт амданныг 3 ак чемни (сүт, хойтпак, саржаг) болгаш чигирзиг амданныг 3 чемни (чигир, ары чигири, пурам дээр даш чигир) Шагааның саңынче өргүүр ужурлуг. Ниити чемнерни адаар болза оларга: ааржы, далган, чөкпек, курут, өреме, быштак колдуу хамааржыр, оон өске чемни, ылаңгыя чиңге-тараа болгаш кырлыг-караны саңга болгаш буян-кежик хавынга ажыглавазын сүмелээр мен. Улуг Шагаа саңынга кээрде, бо чемнерни, курут биле быштактан аңгызын, шуптузун далган-биле холуй борбайтыр тудуп алыр болза эки.
– Кижи санынга кылып алыр бе, Башкы?
– Кижи санынга азы чаңгыс улуг борбак кылдыр тудуп алыры кижи бүрүзү боттары эптиин көрүп көөр. Саңга ак чемниң дээжизин өргүп тура, ол ак чем эрткен үелерде кылып каан буянныг үүле-херектерниң демдээ кылдыр бодап алыр болгаш ону өргүвүшаан, келир үеде буян-кежик мээң болгаш амылыгларның чуртталгазынга делгерээр-ле болзунам, нүгүлдүг үүле кылдына бээр чылдагааннарның тыптыры чавырылзын деп ындыг сеткилди сеткиир болза эки.
Шагаа саңынче болгаш өске-даа дагылгалар үезинде нүгүл база өлүм-чидим-биле холбашкан (амытанның амызын үскеш, ооң эъди-биле кылган, кажар, меге арга-биле тып алган акша-биле садып алганы дээн ышкаш) өргүлдерни өргүүрү хоруглуг.
Саң салыр ыяш арыг, кургаг болур ужурлуг, оон аңгыда отче хоран эвес бүрүлүг ыяштарның будуктарын салыр болза эки. Оларга артыш, шаанак, агы, каңгы, чойган карты, өвээнчи, дыт, шиви, чойган ыяжы, чиңге будуктары хамааржыр.
– Шагаа бүдүүзүнде кылыр езулалдарны кижи бүрүзү эки билбес болгай, Башкы. Тайылбырлап бээр силер бе?
– Шагаа бетинде кылыр езулалдарга “Дугжууба” дээр арыглаашкын езулалы биле “Сор чалаары” хамааржыр. Ай санаашкыны-биле айның 29-та азы Шагаа хүнүнге чедир ийи хонук бурунгаар хүрээге лама башкылар “Дугжууба” деп арыглаашкын езулалын кылып эгелээр. Ол езулалче “Арбан хангал” азы “Он Сагыызыннар” деп езулалды хураары,  кежээ “Сор чалаары” деп езулалды кылыры кирип турар. 
Ол эң-не чараш болгаш онзагай езулалдар-дыр. Ынчангаш аңаа чылдың-на чон хөйү-биле чыглып кээр. “Дугжууба” дээрге тибет дылда “нүгүлдүң, хай-бачыттың янзы-бүрү алдан ажыг хевирлерин үндүрер ужурлуг багай чүктеринче оларны үндүрери” дээн уткалыг. Кижи ону кылдырган соонда, чаа келир чылда чиик чаагай, чоруу чогунгур, бай-шыдалы эки, аас-кежиктиг, оожум, тайбың сеткилдиг боор.
Ынчангаш шаг-төөгүден бээр-ле сарыг шажын чүдүлгелиг чоннар ол езулалды аажок ханы сүзүк-биле шыңгыы сагып чорааннар. Хүрээге номналга, мөргүл үезинде кол езулал кылдыр эрттирер чурумну “Дугжууба” дээр.
Аңаа кээр бетинде чүдүкчүлер бажы­ңынга тудуп алган тыва далган-биле мага-бодун дүрбүп тургаш, арыглап алыр ужурлуг.
– Далганны чүнүң-биле холааш, тудуп алырыл? 
– Аңаа чүгле арыг суг биле далган ажыг­лаар, оон өске чүнү-даа холуп болбас. Мага-бодун ол далган-биле арыглай чүлгээн соонда, ылаңгыя аарып турар черлерин эки чүлгүүр. Оон ол далган-биле кижи хевири тудуп алыр, ол дүрзүзүнге хамык-ла аарыгларын, хай-бачыдын, чидириглиг халактаашкыннарын, улустуң аас-дылдыг каргыш-чатказын киирип, сиңирип каар. Оон ол кижи дүрзүзүн хүрээге эккелгеш, ында мөргүл кылыр өрээлде тускай кылып каан, езулалга ажыглаар “Сорже” киир каап каар. 
Ол “Сор” иштинге хүнзедир келген чоннуң эккелген далгандан тудуп каан кижи хевирлиг дүрзүлери чыглып чыдар. 
“Сор” дээрге дыка бедик сүүр кылдыр кылган үш булуңчук суурга-дыр, ону далгандан, чалбыраашталып турар от дылдары бар кылдыр кылган болур. Ынчангаш ол хып чыдар отка дөмейлежип турар. Ону долгандыр дөрт балин-тормаларны тургузар, ылап-ла оларны ам-на “Дуг­жууба” дээр.
Ламалар янзы-бүрү тариналарны номчуп тургаш, “Сорну” арыглап, шажынның бүгү дайзыннарын болгаш шупту шаптараа­зыннарын өрттедип каап­тар хуулгаазын күштү кыйгырып, дилеп тургаш, сиңирип каар. Номчулгага орган чүдүкчүлер хамык баък сеткил, шаптараа­зыннар, хай-бачыт отка төндүр өрттенип турар кылдыр, сагыш-сеткилинге бодап, ону угаан-биле хайгаарап орар ужурлуг.
Ооң соонда “Сор чалаар” деп езулалды кылыр, ону даштыгаа от кыпсып тургаш кылыры албан. Хүрээге номчулга соонда шупту ламалар олуттарындан тургаш, хүрээден үнүп, херимден ырай бергеш, баш бурунгаар белеткеп каан одагга келир. “Сорну” отче киир каапкаш, ламалар ооң-биле кижи бүрүзүнүң эккелгени далган-биле кылган хепке кудуп каан бүгү хай-бачытты, дайзыннарны болгаш көзүлбес мага-боттуг шажын-чүдүлгениң шаптараазыннарын шооча-биле дуглап каапкан кылдыр ынчаар домнап, тарбыдап кааптарлар.
– Чамдык кижилерни көөрге, “Сор чалаар” езулал үезинде келгеш, отче далганнарын октап турар боор. Ол шын эвес бе?
– Бо езулалды чүгле хүрээге ламалар кылыр. “Сор” чүгле хүрээде бар, олче киир каап четтикпээн кижилер даштыгаа “Сор чалаар” отче далганнарын киир каап болбас. Ыяап-ла хүрээ иштинге лама башкыларга ону арыглаар номну номчудар херек апаар. Бо езулалды кижи боду кылыры болдунмас, хүрүм болур, өске черге от салып алгаш, ону кылыр болза, бойдус-хүрээлел, ылаңгыя от чүдерей бээр. Ону ынчаар шын эвес кылыр болза, ол кижиниң бодунга болгаш бойдуска, долгандыр кижилерге хора чедер, улуг хилинчек болур.
– Бо улуг езулалдардан аңгыда Шагаа бүдүүзүнде кижи бүрүзү хууда бажың-балгадынга белеткенип эге­лээр болгай, Башкы.
– Эрги чылдың сөөлгү хүннеринде өг-бүлелерге Шагаага белеткел кидин түлүк чоруп эгелээр. Ол дээрге бүдүү айда Шагаага белеткенир үжен хонуктуң чымыштыг үези-дир. 
Бүдүү айның кол утказы – белеткел болгаш кижиниң даштыкы база иштики арыгланыышкыны болур. Даштыкы арыг­ланыышкынга чыл дургузунда чыглып келген бок-сакты арыглаар ажылдар хамаар­жыр. Бүдүү айында кижилер аал-оранын арыглап, бажың иштинде элей берген эт-септи септеп, бузулган чүүлдерни үндүрер, чыл дургузунда чыглып келген хир-чамны арыглаар, ширтектерни, чадыгларны, тон-хепти даштыгаа арыг хар кырынга азы савааш-биле кактаар, идик-хепти чуур, кижи бүрүзүнге торгулардан чаа хептер даа­ра­дыр. Бурган ширээзин база белеткээр, ону аштап, баарынга ак чемниң дээжизин салып хүндүлээр. Чолукшулга үезинде белек­ кылдыр тыпсыр кадактарны бе­леткээр, өске-даа суй белектерни садып алыр. 
Эрги Тывага шаанда Шагаада кижи бүрүзүнүң хары немежир “кижи бүрүзүнүң болгаш шуптузунуң ниити төрүттүнген хүнү болур” турган. Амгы үеде ышкаш төрүттүнген хүн деп чүве кажан-даа турбаан. Өгнүң эр ээзи эң эки аъттарның челдерин дырап, эзер-чонактарын чаартып, чүген-чуларын кылайты аштап, аалдың ыттарының мойнунда мончарын, баглаар чевин-баан безин чаартыр турган. 
Даштыкы арыгланыышкынны ай кален­дарының 29-туң мурнунга чедир чорудар болза эки. Чүге дизе эрги чылдың сөөлгү хүнүнде (бүдүү хүнде) хирлиг ажыл кылбас.
Чүгле даштыкы чүүлдерни арыглаар эвес, кижи бодунуң сагыш-сеткилин, үзел-бодалдарын арыглаары база чугула. Бүдүү айында кылган эки болгаш бак чүүлдер муң катап көвүдеп, дедир эглип келир деп өгбелеривистиң угаадыы бар. Сагыш-сеткилде доктаай берген эрги аарышкыларны салып, өршээп, иштинден чаарттынып, багай бодал тутпайн, буянныг, чаагай үүле-херекти бүдүрүп, бүгү-ле турган хомудалдан арыгланыр. Өгбелеривис “араганың кырынга чам үнер” деп санап, бүдүү айында арага-дары ижерин хоруп чо­раан. Ынчангаш аажы-чаңны холга тудуп, бакташкан улузу-биле эптежип, бу­руузун миннир болза чөптүг.
Шагаага белеткел үезинде база бир онзагай чүүл – байырлалдың аъш-чемин баш удур белеткээри болур. Өгбелеривис бүдүү айында дириг амытан ханы төкпес, амылыг чүвениң тынын үспес чораан. Ынчангаш эрги чылдың сөөлгү айында мал-маган семис турда дөгергеш, шыгжап белеткеп каар турган. Ону Шагааның үүжези дээр. Оларга хырбача, саржаг, чөкпек дээн чижектиг чемнер хамааржыр. Өгге кирген аалчыларны хүндүлээр, ак чемни, хайындырган хой эъдин, чиңге-тарааны, соктаан далганны, боова-боор­закты белеткээр. Бүдүү айында белеткээн аъш-чем өг-бүлениң бай-шыырак амыдыралының үндезинин эрги чылдан чаа чылче шилчиириниң кол демдээ дээр.
– Сөөлгү үеде Шагааның бүдүү дүнезинде хондур номналга олурары эки чаңчыл апарган. 
– Ийе, ол база кончуг улуг ужур-уткалыг езулал-дыр. Бүдүү дүнезинде Балдаң Лхамо Бурган Ыдыктыг Дээрлерден черже дүжүп келгеш, мөргүл номчуп, тейлеп, чалбарып, буян-кежиктиг үүле-херектер бүдүрүп турар өг-бүле бүрүзүн эргип, оларга айысты, чаагай йөрээлдерни шаңнап, алгыжын ыдып бээр деп бурунгу өгбелеривис ынчаар санап, ону аажок сагып чорааннар. Ынчангаш дыка хөй улус ол дүне удувайн, мөргүлдер номчуп, Балдаң Лхамо Бурганның кээрин эрттирбезин кызып, тариналар номчуп тура хонарлар.
Чон чаа чылче кирер бетинде арыг­лаашкынны кылып, чүдүп-тейлеп чорууру келир салгалдарга аажок эки салдарлыг үлегер-чижек болуп турар. Ынчалза-даа лама башкылар ном номчуп турда, ында хондур олуруп турар улус хөй удувас болза эки, чүге дизе Балдаң Лхамо Бурганның кээ­рин билбейн барып болур, буян-кежиктиг үүле-херектер бүдүрүп шыдавайн баар.
Ном үезинде эки чалбарыыр, сүзүглээр. “Эрги чылды үдеп, ооң-биле катай кылып каан нүгүлдерим, угааным хир-чамы, мугулай чоруум, кылдынган шаптараазыннарым арыгланып, шупту арлып чоруй барзын, чаа чылче арыг чаагай бодум кирейн” деп чалбарыглар салып, сүзүглээр.
Корум-чурумну сагыыр талазы-биле мындыг чүүлдү ада-иелер, аныяктар, назы четпээн улус кичээнгейге алыр болза эки. Хондур номга олурар дээш, ада-иезинге чугаалааш, чорупкан элээдилер кудумчу кезип, хөлезилиг хонар бажың ап алгаш, аңаа баргаш, ада-иезин мегелээр нүгүл кылып ап турарлар. Ынчангаш ада-иелер, назы четпээн ажы-төлүңерни боттарыңар эдерип, номга олуруп, Өөредиг дыңнап, езу-чаңчылдарны угаан-медерелинге утпас кылдыр быжыглап, келир назыда салгалдар ону сагыыр кылдыр оларны өөредири чугула.
– Уткуп алыр чылывыстың шынарларын чугаалап бээр силер бе, Башкы.
– Чер олуттуг, 8 ак меңгилиг, сарыг Хаван чылының “Шары” чурагай шинчизи кандыг болур дизе. Уткуп турар чылывыстың шинчизи, чаа үнүп турар чылывыста оът-сиген, тараа-быдаа элбек болур. Амылыглар аас-кежиктиг, өөрүшкүлүг болур. Холушкак аарыглардан бичии түрээр (хат, сарыг, чараа үштүң каттышкан аарыглары). 
Ниити черле чер-чуртка хоозурал, сандараашкын болур. Ылаңгыя эрге-дужаал­дыглар аразынга хоп-чип, чөрүлдээ, билишпес чоруктар көвүдээр болгаш салдынган сорулгалары түңнел чок куруг артар.
Бедик черлерге үениң дөрт эргилде­зиниң башкы айларында суггур чаъстаар болгаш ында чурттап чоруур чонга оожур­гал, чыргал доктаар. Ортаа черлерде чурттап чоруур чонга буураашкын таваржыр. Чавыс черлерге хаттыг, шуурганныг болур. Мал-маганга ниитизи-биле кадыг, кижилерге чымчак деп санаттынып турар. Аныяктарга кадыг, бичии чаштарга шириин чыл болур. Херээжен кижилерниң далаш-дүрген чоруу кедерээр, эр кижилерниң оожумнап, олутпайы көвүдээр чыл болур.
– Камбы-лама дүжүлгеге саадаа­ныңардан 5 чыл бооп турар-дыр силер, Башкы. Бо чылдар дургузунда тыва чоннуң шажын-чүдүлгеге хамаа­рылгазы өскерлип турар бе?
– Чүгле 5 чылды чугаалаар болза болдунмас, ниитизи-биле  90 чылдардан тура шажын-чүдүлгеге өөренип, хуурактап эгелээн мен. Ол үеде лама башкылар саны эвээш турган. Мээң мурнумда-даа бо дүжүлгеге олурган Камбы-ламаларның кылган ажыл-херээ кончуг хөй. Сөөлгү үеде аныяк-өскен шажын чүдүлгеге сонуургалы улгадып,  арага-дарыдан ойталап, арага ишпес деп 5 сагылды сагып чоруур аныяк-өскеннер көвүдээн. Санап көөрүвүске, аныяк-өскен аразында 600 хире кижи ындыг сагыл четтирген болуп турары өөрүнчүг. Ол дээрге кончуг улуг чедиишкин-дир. 
Чон номналдарга анаа-ла олуруп кээп турар эвес, ылаңгыя аныяк-өскен сарыг шажынның өөредииниң ажык-дузазын, сүүзүнү чүдел деп сайгарып өөренип турар. Оон ыңай алгаш көөр болза, 5 чыл дургузунда Тывада хүрээ-хииттер туттунуп, көвүдеп эгелээн, Өвүр кожуунда, Ак-Довурак хоорайда дээш өске-даа. Ам-даа немей кожууннарга хүрээ-хииттер тудар деп сорулгаларны салып турар бис. Хүрээ-хиит туттунуп турар-даа болза, ол кол эвес, эң-не кол чүүл – кадрлар айтырыы. Ычангаш бо чылда бистиң бир кол сорулгавыс — хуурактар школазын тургузары. Акша-хөреңги айтырыы берге-даа болза, кандыг-бир аргаларны көрүп тургаш, “Цеченлинг” хүрээзинге 10-15 хуурак белеткээр база Чадаанада Yстүү-Хүрээге 10 хире хуурак өөредир оран-сава тудары бир сорулгавыс. 
– Хуурактарны шилилге-биле хүлээп алыр бе?
– Ийе. 9, 11 класс дооскан, холунда аттестаттыг оолдарны хүлээп алыр бис. Ол ышкаш, аргалыг-ла болза, кожуун бүрүзүнден хуурак хүлээп алыры күзенчиг. Чүге дизе олар сөөлүнде барып боттарының чер-чуртунга сарыг шажынны хөгжүдүп ажылдаар кылдыр. Кол-ла чүүл – ада-иезиниң эвес, а бодунуң изиг күзели-биле өөрениксээр оолдарны шилип алыры.  
– Чугаавысты доозуп тура, бистиң номчукчуларывыска база тыва чонга йөрээлдериңерни, күзээшкиннериңерни сөглеп бээр силер бе, Башкы.
– Yнүп кел чыдар Хаван чылында Тываның бүгү чонунга олар бот-бот­тарын хүндүлежип, деткижип, чер-чурту­вуста аржаан сугларывысты, бедик арт-сыннарывысты, даглыг черлеривисти кижи бүрүзү хайгаарап, хумагалыг болурувусту кыйгырбышаан, Тыва черивисте чурттап чоруур кижилерниң болгаш бүдүн Өртемчейде бар шупту дириг амытаннарның аас-кежии дээш Yш Эртинеден Авыралды дилеп, чалбарып, сүзүглеп, кижи амытанның амыдырал-чуртталгазынга аас-кежикти, чедиишкиннерни, хей-аъды, сүлдези бедик болурун күзеп, йөрээлим салып тур мен!
Алдынай АРАКЧАА (СОЯН) чугаалашкан.

 

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.