1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

САЙЗЫРАЛ СААДАТПАС КЭЭР...

Долаан башкы.

Эрткен чүс чылдың 90 чылда­рының эгезинде Тывага сарыг шажын катап тургустунуп, тыва чон шажын-чүдүлгеже эглип эгелээн үелерде чамдык ада-иелер бичии оолдарын хүрээге хуурактадып өөредип, шору өөрени бергеннерин улаштыр Индияже өөредип чорудуп турган болгай. Ол-ла үелерде Индияже өөренип чораан оолдарның бирээзи, Гомаң хүрээзиниң бир дугаар доозукчузу, амгы үеде Тывада буддизмниң дээди эртем чадазын — геше атты бир дугаар чедип алган хүндүткелдиг Лоден Щэраб башкы-биле (Долаан Александр­ович Уржанай) ужуражыр аргалыг болдум.

— Бир-ле дугаарында геше ат дугайында тайылбырлап бээр силер бе, башкы?
— Геше атты хүрээде 4 чадага чарып адаар. Эң дээди ат — геше Лхарам, ону 22 чыл өөренгеш алыр. Дараазында геше Цокрам, аңаа 18 чыл өөренир. Оон геше Кабчу – 16 чыл. Дөрт дугаары 10-14 чыл өөренгеш, геше Дорам деп эргени чаалап алыр. Геше атты алырда, бо 4 чаданың кайы-бирээзин дооскаш, өөренип турар хүрээзиниң баштаар черинге дилег киирерге, ынчан тыпсыр. А кажан геше атты алган соонда, улаштыр өөренмес. Мен Индияның Гомаң хүрээзинге 16 чылдың курстарын доосканым ол. Улаштыр ам-даа дээди чадазынга чедир өөренир сорулгалыг мен.
Индияда Гомаң хүрээзи ышкаш 6 улуг хүрээ база өске бичежек хүрээлер бар. Бо шупту улуг-бичии хүрээлер Дрепунг, Ганден, Сера деп 3 улуг хүрээже кирип турар. Гомаң хүрээзи Дрепунг хүрээзинче кирип турар. Бо 3 улуг хүрээниң каттышкаш эрттирер 6 чыл программазынга өөренир мен.
— Дээди чадазынга чедир ам-даа улаштыр 6 чыл өөренир ышкажыл силер?
— Ийе, болдунар болза улаштыр 6 чыл өөренир мен. Амыдыралга хай-бачыт, шаптараазыннар дээш чүү-даа турар. Аарып-аржый берип болур, агаар-бойдузу шык чер, таарышпас байдалдар туруп болур.
— Индияга ынча хөй чыл чурт­тааш, агаар-бойдузунга чаңчыга бербес бе?
— Дөмей-ле таптыг чаңчыгары болдунмас. Кижиниң төрээн чериниң агаар-бойдузу кижиге чоок, эргим. Аңаа баргаш, кижиниң чүгле бодун шын алдынарындан хамааржыр. 
— Индияже канчап чорупкан силер, башкы? Ада-иеңер шажынчы бе азы бодуңарның изиг күзелиңер-биле бол­ган бе?
— Бодум Кызыл хоорайга төрүттүнген мен, а ада-ием Александр Стаканович биле Августина Владимировна Уржанайлар Тес-Хемниң О-Шынаа чурттуг (ам ка­йызы-даа бо оранда чок). Бичии турумда О-Шынаага дуганчыгаш тудуунга ачам суглар Шалык башкы-биле хүрээ-хиитке үлүг-хуузун киирип турган. Ачам Чөөн чүк хүрежиниң дайынчы хевирлеринге, ушуга улуг сонуур­галдыг кижи чораан. 5 харлыг турумда ада-ием мени хем кыдыында хүрээге хуурактадып киирерге, бичии-дир дээш хүлээп албаан. Ол үелерде-ле мени тускайлаң, өскелерден ылгалдыг кижи-дир деп билгеш, ада-ием мени хүрээ-хиитче чоокшуладып, бичиилеп өөредип, белеткеп эгелээн. Байыр башкы, Сотпа башкы (төвүт башкы) суглар бисти элээн өөреткен. Сотпа башкы мени өөредип тургаш, өөрениичелимни эскерген хевирлиг, ачамга сүмелээн. Ооң “Долаанны Индияже өөредип чорудар болза эки” дээн сүмези кол черни ойнаан.  
2002 чылда, 16 харлыымда, школа соонда өске өөредилге черинге өөрени берген мен. Бир хүн ачам келгеш: “Индия­же өөренир сен бе?” — деп айтырарга, боданмайн-даа дораан “Ийе, өөренир мен” — деп, харыылаан мен. Мени чорудар дээш, бичиилеп чыгдынып, белеткенип эгелээн бис. Акша талазы-биле бергедээшкиннер туруп кээрге, ада-ием шыдавас-тыр бис деп байдалга келгеш, Буян башкыга четкеннер. Ол: “Ажырбас” — дээш, арга-сүмезин, деткимчезин кызып тургаш көргүскен, езулуг буянныг кижи. Буян башкы мээң-биле кады 4 элээди оолду Москва хоорайдан үдээн башкывыс ол.
— Өске чер-чурт чоруп көрбээн бичии оолдарга кайы хире берге болган ирги?
— Индияның агаар-бойдузу шык. Самолеттан дүжүп кээрге-ле, өске чер, өл-шык өске агаар. Индияны телевизорда көргүзүп турарындан көңгүс бир өске. Ол черниң изиин кайгаан бис.  Делиден 50-60 километрде Хубли хоорайже поездилеп четтивис. Аңаа бисти Тывадан Лодой, Игорь башкы суглар уткуп алгаш, Гомаң хүрээзинге эдертип келген.
Аңаа өөрени бергеш, баштай эң-не бергедээн чүүлүвүс – дыл-домаавыска хамаа­рыштыр белеткел чок болганывыс. Бичии шээжилеп алган судур-номнарывысты-ла номчуп турар бис.
Хүрээге чүнү өөредир дээрге, Буддизм­­ниң ужур-чурумун база диалектизи-биле таныжылгадан эгелээш, Бурган башкының өөредиин, философия­ны шын сайгарып билирин, ниити бар чүүлдерге (угаан-медерел, амылыглар, дириг амытаннар...) өөредир. Шажынны өөрениринге хөй үе херек. Ол ышкаш кижиниң бодунуң буяны база херек. Кижиниң буяны чедишпестей бээр болза, амыдыралда чүү-даа бүтпестей бээр болгай.
Өөредилге канчаар чоруп турар дээр болза, өөредилгелер,  диспуттар (шын сайгарылга, санал-онал солчуру, сайгаржып тургаш өөренир), мөргүлдер. Дыштанылга хүннери (7-10 хонук) чылда 2 катап болур.
— Каш дыл билир силер, башкы?
— Эки, хостуг чугаалажыр 4 дылды билир мен – тыва, орус, төвүт, моол. Хинди дылга анаа чугаалажыр мен.
— Англи дыл?
— Амгы үеде чаа программа тыптып келген, 13 дугаар курста англи болгаш кыдат дылды өөренип болур.
— Гомаң хүрээзинде чеже тыва ламалар өөренип турар? Силер-биле четкен хуурак оолдар канчалган?
— Ында 10 ажыг кижи бар бис. Бо чылын бир тыва башкы доозуп келир (16 чыл өөренген). Мээң-биле кады чораан Орлан башкы 2 чыл, Сергек Монгуш 5 чыл, Алеша Сат 9 чыл өөренгеш келгеннер. Олар ам мында Тывада чонга буянын көргүзүп, хүрээде ажылдап турарлар.
— Гомаң хүрээзинге өөредилгези, чурттаары, чемненири дээш төлээр бе?
— Чок. Хүрээде өөредип турары халас. Ламаларның кедип турар шамтап (ламаларның ораатынып кедер хеви) хевин база хүнде 3 катап чемгерери шупту халас. Бистиң хүрээде 1500-1700 хире кижи чурттап турар. Хүрээниң хандырылгазын чоннуң, карачал улустуң дузазы, деткимчези-биле тудуп турар. Ылаңгыя даштыкы чурттарда сарыг шажынның деткикчилеринден хөй деткимче кээп турар.
— Өөредилге, номналдардан аңгыда күш-дамыр сайзырадыр тус­кай кичээлдер бар бе?
— Ол талазы-биле бисте арай чедимче чок. Ону чүгле бодунуң күзели-биле боттуң үезин аңгылап, үндүрүп тургаш кылыр.
— Телевизор, интернет, телефон харылзаа талазы-биле?
— Телевизорну чүгле дыштаныр хүннерде көрүп болур. Соталыг телефоннарны өөредилге үезинде дужааптар, чүгле дыштаныр хүннерде дөргүл-төрели-биле харылзажыр.
— 16 чыл дургузунда чуртувуста өскерилгелер бар-дыр бе?
— Даштыкы талазы-биле шуут-ла сайзырай берген деп болбас. Садыг­лар, бажыңнар немей туттунуп турар-дыр. Кижилер шажын-чүдүлгеже кирип, чүгээртеп эгелээн. Ылаңгыя карачал кижилер, сагыл алыр дээн чүүлдер экижип турар. Ол чүүл экижиирге-ле, сайзырал саадатпас кээр.
Эң-не четпейн турар чүүл — шажын-чүдүлгени уттуп алганы. Чоннуң байдалы берге – арага-дары, оор, мегечи чорук дээш өске-даа. Индия-биле деңнээр болза, чер биле дээр ышкаш ылгалдыг. Ында бир миллиард чартык чурттакчы чон бар, ол хирезинде кудумчуларга чаңгыс-даа эзирик кижи көрбес сен. Чүдүлгези, чаагай чаңчылдары, сагып чоруур чүүлдери хөй. Оларның арагалаар-даа үези чок, ону ижер чылдагаан-даа турбас. Сагыш-сеткили, амыдыралче көрүжү көңгүс өске.
— Тывада бар хүрээлер дугайында чүнү чугаалап болур силер?
— Хуурактар өөредир улуг хүрээ-хиит турар болза эки. Чижээ, Yстүү-Хүрээ езулуг кижилерни өөредир, таарымчалыг чер ол-дур. Бо үеде өөретпейн турар, ол ажылды ам чорудуп эгелээн. Ол ышкаш хүрээлерни суур, хоорай иштинге тудары шуут шын эвес. Хүрээниң девискээринге кандыг-даа өске шаптараазыннар турбас кылдыр хоорай, суурдан ыракка кылыры чогумчалыг. Шаанда черле ындыг чо­раан болгай, чижээ, Yстүү-Хүрээни көрүп көрүңер даан.
— Келир үеде кандыг сорулгаларлыг силер, башкы?
— Апрель айның төнчүзүнде Индияже катап баргаш-ла, белеткенип эгелээр мен. Оон 2018-2019 чылдың өөредилге чылында өөредилгем уламчылап кириптер мен.
Бо хүннерде чоннуң дилээ-биле чалалгалар, номналдар кылыры колдап турар. Эрткен дыштаныр хүннерде “На­йысылал” төпке шажын өөредииниң дугайында тайылбыр ажылдарын чоруткан мен.
Хөй кезиинде тайылбыр ажылы кылыксаар мен. Тайылбырдан сагыш-сеткил өскерлир, сагыш-сеткилди экиртип, өскертип алыр болзувусса, ынчан эки чүүлдер көвүдеп, амыдырал экижиир.
Алдынай СОЯН чугаалашкан.
Чуруктарны хуу архивтен алган.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.