1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

САЙЗЫРАҢГАЙ ҮЕНИҢ БҮДҮРҮЛГЕЗИ

Металлургия заводтарының суугуларынга одаар кокс холумактыг «Ж» марканың хөмүрүн Тывада казып, ону Россияның бүдүрүлгелериниң хереглелинге болгаш даштыкы чурттарже үндүр садып турар «Евраз Межегей хөмүр» хөмүр-даш компаниязының чиңгине директору Александр Лукиных, техниктиг директору Игорь Тарантин, Ак-Довурактың профессионал-техниктиг училищезинде даг тывыжын чорудар мергежилди сургуулдарга өөредип турар башкы Шеңне Шойдук болгаш компанияның хөй-ниити-биле харылзаа тудар талазы-биле эргелелиниң удуртукчузу Алексей Рябов журналистер-биле брифинг ужуражылганы эрттирген.  
— Амгы үеде «Межегей хөмүр» хөмүр-даш компаниязында 400 ажыг кижи ажылдап турар. Оларның аразында 100 хире техниктиг ажылчыннар база дагжылар Тываның чурттакчылары болур. Хөмүр-даш уургайының ажылчыннарының 60 хуузу тус черниң үндезин чурттакчылары болур ужурлуг деп   Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оолдуң негелдези болгаш бо чидиг айтырыгга хамаарыштыр быжыг туружунуң түңнели ол болур — деп, бүдүрүлгениң чиңгине директору Александр Лукиных чугаалаан. 
Ол ышкаш Тываның Чазаа-биле «Евраз Межегей хөмүр» хөмүр-даш уур­гайының аразында чардынган дугуржулга езугаар бүдүрүлгеге ажылдаар күзелдиг школа дооскан аныяк оолдарның мергежилин бедидип, Кузбасс болгаш Новосибирск хоорайларда даг тывыжын чорудар талазы-биле университеттерге, Ак-Довуракта техниктиг техникумга өөредир хемчеглерни ап чорудуп турар. Бо хүннерде 10 кижи «Чер адаанга даг тывыжын чорудары» база «Чер адаанга хөмүр-даш казып тывар дагжы» деп мергежилдерде өөренип турар. 
Республикада чоокта чаа ажыттынган хөмүр-даш компаниязы Таңды кожуунда чонну ажылга хаара тудар талазы-биле төп-биле база быжыг харылзаалыг ажылдап эгелээн. Эрткен 2018 чылда «Чер адаанга даг тывыжын чорудары» деп мергежилди чедип ап, шахтага хөмүр казар ажылдарга практиканы эрткеш, 18 кижи доктаамал ажыл-биле хандыртынган. 
Ынчалза-даа компания хүн бүрүде сайзырап, даг-тывыжын чорудар ажыл­дарның хемчээли көвүдеп турар болгаш ам-даа тускай эртем-билиглиг кадрлар чедишпес. Бирги ээлчегде, чер адаанга хөмүр-даш тывыжын чорудар дагжылар ам-даа 20 хире кижи негеттинип турарын бүдүрүлгениң чиңгине директору тайылбырлаан.  
Эрткен 2018 чылдың октябрьда «Межегей хөмүр» хөмүр-даш компаниязының шахтерлары 1 сая 88 муң тонна хөмүр-дашты казып тыпкаш, планда көрдүнген сорулгазын 22 муң тоннага ажыр күүсеткен. 
Ооң-биле чергелештир 1 дугаар­ участоктуң начальниги Александр Ба­леканың болгаш бригадир Алексей Перчуктуң удуртканы дагжылар бригадазының ажылчыннары бир ай дургузунда хөмүр-даш тывыжын чоруда­ры-биле 1 муң 731 метр чер адаанда хем­чээлди эрткеш, Россияда хөмүр-даш бүдү­рүлгелериниң аразында рекордту тургускан. 
Бүдүрүлге үндүрүг дээш төлевирлерни республика бюджединче шилчидип турар. Чоокта чаа «Евраз Межегей хөмүр» компаниязы хоойлу езугаар тус­кай бот-башкарылгалыг бүдүрүлге деп эрге-байдалды чедип алган. Ынчангаш үндүрүг төлевирлериниң чамдык кезиин тус черниң бюджединче азы хөмүр-даш тывыжын чорудуп турар компанияның турар чери болур Таңды кожууннуң бюджединче киирип турар.  2018 чылда ниитизи-биле 360 сая рубль түңнүг аңгы-аңгы деңнелдиң үндүрүглерин республика бюджединче киирген. 
Журналистер-биле ужуражылгага Ак-Довуракта даг-үлетпүр техникумунда өөренип турар 3 сургуул оол — Барыын-Хемчик кожуундан Меңги Ооржак, Долаан Донгак, Таңдыдан Меңги Куулар база оларның башкызы Шеңне Шойдук-биле кады киришкен. 
Ак-Довуракта даг-үлетпүр техникуму­нуң башкызы Шеңне Шойдук Москваның даг университедин «Черниң каъдын болгаш ооң адаанда чыдар казымал байлактарын шинчилээри» деп мергежилдиг дооскан, амгы үеде өөредилгезин уламчылап, «Чер адаанда сугларны геология талазы-биле шинчилеп өөренири» деп эртем ажылын камгалаары-биле 3-кү курстуң аспирантызы, бот-өөредилге-биле немелде билиг-мергежил чедип ап турар башкы болду.  
Ак-Довурактың даг техникуму 2016 чылдан эгелеп, «Евраз Межегей хөмүр» компаниязы-биле кады сырый харылзаалыг ажылдап эгелээн. 2018 чылда «Чер адаанга ажылдар чорудар дагжы» база «Черни казып турар үеде даг бүдүмелдери буступ дүже бээр айыыл турбазын дээш быжыглаашкын чорудар (проходчик)» мергежилдерни өөредир лицензия чөпшээрелди чедип алган. 
«Межегей хөмүр-даш» уургайының удуртулгазы Ак-Довуракта даг техникумунда өөренип турар сургуулдарның стипендиязын, хөй-ниитиниң чуртталга бажыңының хөлезинин болгаш компания­га практика эртип турар үезинде акша-шалыңын төлеп бээр эптиг байдалдарны база тургускан. Техникумда шериг албан-хүлээлгезин эрттирген 25 оол ам­гы үеде өөренип турар. 
Брифинг соонда «Межегей хөмүр» компаниязының удуртул­газы журналистерни чер адаанче 125 метр  ханы уургайже киирип, шахтер кижиниң белен эвес, чымыштыг болгаш амы-тынга онза айыылдыг ажылын херек кырында көргүскен. Айыыл­ чок чоруктуң айтырыглары хөмүр-даш уургайынга чүгле бөгүн келген аалчыларга эвес, а шахтерларга кезээде, хүн бүрүде бирги черде турар дээрзин журналистер ол хүн билип алган. 
Шахтаже кирерде, резин идик­тер, карак шилин, касканы болгаш өске-даа тускай хептер­ни бажындан будунга чедир чүм­ненип кедип алыры шыңгыы негелде. Ооң соонда шахтерларны болгаш техниканы дажыглаар транспорт турар черге чедир ав­тобуска олурупкаш келдивис. Улаштыр 120 ажыг метр чер иштинде ханы шахтаже ажылчыннарны дажыглап турар 12 кижи олурар «Дрифтраннер» деп тускай автомашинага олурупкаш, хөмүр-даш казып ажылдап турар дагжыларның участогунга келдивис.
Долгандыр орта чүве көзүл­бес, бүлүртүң караңгы, чүгле ха­налар кыдыында улуг эвес чы­рык берип турар сайгылгаан­нар бар. Колдуунда бажында кедип алган камгалал бөргүнде фонарының дузазы-биле чырык уунче шахта иштинге кылаштап, шимчеп болур, чаңчыкпаан кижиге девиденчии кончуг чорду. 
Ханы чер адаанда шахтер­ларның ажыл-ижи хайныгып-ла турар. Бир талазында хөмүрнү казып, улаштыр вагонга чүдүргеш, чер кырынче үндүр дажыглаар лента (конвейер) ажылдаан, өске талазында хөмүр-даш уургайында ажылдап турар кижилерниң кы­­­­рынче буступ, кээп дүжер айыыл­­ды  болдурбас сорулгалыг, быжыглаашкын ажылдары деңге чоруп турар. 
Чижээлээрге, Александр Уса­товтуң хөмүр-даш уургайын­да ниити ажыл стажы 15 чыл. Хө­мүр казар комбайн ажылдап каап­кан соонда, шахтаның хана­ла­рын, дээ­виирин быжыглаар, аңаа ээриил­ база шайбаны киир өрүмнээр эң чугула ажылдарны хоочун шахтер кылып турар бол­ду. 
«Евраз Межегей хөмүр» компаниязында ажылдап эгелээн болгаш тускай эр­­тем-билигни чедип алган тыва оолдар база эвээш­ эвес. Оларның би­рээзи 2013 чылда Москваның даг университедин дооскаш келген Шораан Ондар, участок начальнигиниң өрт айыы­лын болдурбас талазы-биле оралакчызы албан-дужаалында ажылдап турар.
Эгезинде ол 1-ги разрядтың даг тывыжын чорудар ажылчын кижиниң хүлээлгезин күү­­­седип турган. Ажылынга бер­­динген кызымак чоруунуң түң­нелинде аныяк шахтер учас­ток начальнигиниң дузалакчызынга томуйлаткан.
Чаяан Ооржак Новокунзецк хоорайның техниктиг колледжизинге чер адаанда даг тывыжын чорудар шахтер кижиниң мергежилин чедип алган. Амдыызында шахтада чер адаандан үнүп чыдар сугларны үндүр сордурар болгаш шахтерларга янзы-бүрү материалдарны киир сөөртүп чедирер амыдырал-хандырылга талазы-биле ажылда хаара туттунган. 
Хөмүр-даш уургайынга ажылдап келген үемден эгелээш, арга-дуржулгам бедип, хөй-ле чүүлдерни өөренип, билип алдым. Хөмүр-даш уургайы онза айыылдыг бүдүрүлге дээрзин утпаза чогуур, ынчангаш дагжы кижи кезээде оваарымчалыг болуру чугула — деп, ол чугаалады. 
Эрткен чылдың август айдан эгелээш, бо хүннерге чедир «Межегей хөмүр» бүдүрүлгези 450 муң тонна хөмүрнү казып тыпкан, чүгле чаңгыс январьда 80 муң тонна «кара алдынның» курлавыр тывыжын чоруткан. 
5 чыл бурунгаар 2014 чылда ажыттынгаш, бистиң республикада Таңды кожууннуң девискээ­ринде ажылдап эгелээн хөмүр-даш тывыжын чорудуп турар бүдүрүлге бизнестиң «социал харыысалгазы» деп айтырыгны база медереп билип турар. Бо хүннерде «Чурттакчы чонга хөмүр» деп төлевилелди боттандырар хемчеглерни ап чорудар болгаш бо чугула айтырыгга хамаарыштыр чугаалажыышкыннарны Тыва Республиканың Чазаа-биле чорудуп эгелээн. 
Ооң түңнелинде Таңды ко­жууннуң Кочетов болгаш Успенка суурларга 300 тонна хөмүрнү ачы-дуза кылдыр чедирип, чонга халас дамчыдып бээр сорулга салдынган. «Евраз Межегей хөмүр» хөмүр-даш уургайының «Ж» марканың кокс холумактыг одаар чүүлү чүгле металлургия заводтарынга көрдүнген, ооң кывар, өрттенир температуразы оранчок бедик, 8000 градус ажа бээр, бөдүүн печкага одаарынга таарышпас.
 Ынчангаш көдээ черде туттунган от одаар бажыңнарга тааржыр хөмүр-дашты өске бүдүрүлгелерден садып бээ­рин база дугурушкан бис деп компанияның чиңгине дирек­тору Александр Лукиных жур­налистерниң айтырыгларынга харыылап тургаш дыңнаткан.  
Мерген ОНДАР,
«Шынның» корр.
Виктория Лачугинаның тырттырган чуруктары.
 
* * *
Сан-чурагайлар:
— «Евраз Межегей хөмүр» ком­панияда 100 хире техниктиг ажылчыннар база дагжылар Тываның чурттакчылары болур. 
— «Евраз Межегей хөмүр» ком­пания Ак-Довурактың даг техникумунда өөренип турар келир үениң шахтерлары болур 25 сургуулдуң стипендиязын, хөй-ниитиниң чуртталга бажыңынгачурттааны дээш хөлезинин, практика үезинде оларның акша-шалыңын тө­леп берип турар.
— «Евраз Межегей хөмүр» компания хөй ажы-төлдүг, эвээш хандырылгалыг өг-бүле­лерге ачы-дуза чедирери-биле «Чурттакчы чонга хөмүр» деп төлевилелди боттанды­рар сорулганы салган. Бо айты­рыгга хамаарыштыр чугаа­лажыышкыннарны Тыва Республиканың Чазаа-биле чорудуп эгелээн. 

 

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.