1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

САКТЫЫШКЫННЫҢ ОРУУ

Ада-чурттуң Улуг дайы­нының төөгүлүг болуушкуннары кижи бүрүзүнүң сагыжынга таңмаланып арт­­кан.  Бо дайынның соон­да эвээш эвес чылдар шуужуп эрте-даа берген болза, эрес-дидим маадырларывыс кажан-даа уттундурбас. 
Тыва эки турачыларга мөге­йиг кылдыр 5 кижиден тургустунган бөлүк Абакан – Кызыл углай “Сактыышкынның оруу” деп чадаг походче май 1-де үнүпкен. Оруктуң узуну 400 километр. Баштайгы санаашкыннар-биле алырга, далаш чок кылаштаар болза, 5 километр орукту 1 шак дургузунда эртер. Федералдыг оруктуң эң берге участогу – хар көшкезинге удур камгалал сери чоогу деп, маршруттуң организатору “Снабстрой” тудуг компаниязының күүсекчи директору, хөй-ниитичи Сергей Лаптев чугаалады. Сериге чедир дөң өрү үнери болгаш ону куду бадары маршруттуң нарын кезээ.  
“Апрель 30-де Абакан хоо­райның адрезиниң чанынга май­гыннарывысты тиккеш, аңаа хонгаш, май 1-де даңгаар эртен 7 шакта аян-чоруувусче үнүптер бис. Баштайгы 2 хонукту шалыпкын эртерин планнап тур бис. Серини эртип алырга-ла, чүгээр болур. Мен бөлүктү башкарып, эдертир мен. Караңгы үеде автомашина чырыынга тода көстүп кээр, чырып турар тускай дилиндектерлиг өңгүр чеңи-чоктарны киржикчи бүрүзүнге үлээн. Эң-не кол чүүл – кежигүннеривистиң айыыл-чок чоруу. Чадаг походту федералдыг оруктуң кыдыы-биле эртер бис. 
Аъш-чем аймаандан чүгле эң-не херегин алган бис. Ол дээр­ге хеңмелеп каан эът, консервалар, кагжыргай хлеб, ижер суг. Чугула херек эм-таңны база белеткеп алдывыс. Майгын, газ-биле ажылдаар плита, аъш-чем аймаан бисти үдеп чоруур машинавыска чүдүрүп алган бис. Машина бисти мурнай 50 километр орук участогун халдып эрткеш, дугурушкан черге манап турар. Орукка кандыг байдалдар тургустунуп кээрин кым-даа билбес. Чижээ, херээжен өңнүктеривис боттарының күш-шыдалын чедир санап албайн, аян-чоруун уламчылап шыдавайн баар болза, чандырар ужурга таваржыр апаар. Эң-не кол чүүл – бодун сагыш-сеткил талазы-биле дадыктырып, узун орук эртеринге белеткеп алыры. Бир эвес ол чок болза, орук дургаар каш километр эрткенин санап чоруп бээр. Суг талазы-биле нарын айтырыглар тургустунмас боор. Орук дургаар дагдан баткан арыг суглуг дамырактар хөй болгай. Спутник-биле харылзажыр телефонувус база бар” – деп, аян-чорукчу чугаазын эгеледи. 
Сергей шериг кижи болгаш, хүн чурумун шыңгыы тургускан. Эртенгиниң 6 шакта тургаш, сула шимчээшкиннер кылган соонда, эртенги чем. 12 шакта дүъштеки чем, 1 шак дыштангаш, орукту уламчылаар. Имиртиңневээнде майгыннар тигер, кежээки чем белеткээр. Кежээ могап-шылаан аян-чорукчуларның дыштанып, чугаалажыр үези безин турбас. 
“Тыва эки турачылар 400 ки­лометр хамаанчок, муң-муң километр оруктарны кыштың соо­гу, чайның изии дивейн, эрткен болгай. Фронтучу хоочуннар бүгү күжүн, аныяк назынын, кадык­шылын харамнанмайн, бистиң амгы үевис тайбың, амыдырал-чуртталгавыс эки болзун дээш, дайызыннар-биле тулчуп турган эрес-дидим маадырларывыс-тыр. Бис оларга черге чедир мөгеер ужурлуг бис” – деп, Сергей Лаптев сеткилинден чугаалады.
Чаңгыс аай үзел-бодалдыг кижилерниң бөлүүнде 3 эр болгаш 2 херээжен бар. Олар бир ай бурунгаар сула шимчээшкиннер кылып, чадаг кылаштап, маңнажып эгелээн. Сергей өөрлериниң хей-аъдын көдүрери-биле хөй-ле солун чугаалар, анекдоттар белеткеп алган. “Баштайгы хонуктарда бергедээшкиннер черле турар, ынчангаш походтуң киржикчилерин деткиири чугула. Кижи бүрүзү узун орук эртер сорулганы салып алган болгаш, ону эчизинге чедирер деп шыңгыы боданып алган. Чижээ, бир эживис таакпылаар багай чаңчылындан адырлыр, а өскези артык килин чидирип алыр деп турар. Бо бүгү оларның сорулгаларын төнчүзүнге чедиреринге дыка улуг идиг. Тыва эки турачыларга тураскааткан чадаг походувус­ту эчизинге чедирерде, чаъс, хар, изиг хүн, хат-шуурган-даа биске моондак болбас. Олар агаар-бойдус кандыг-даа турда, дайылдажып үнүп турган болгай” – деп, ол немеди.
Сергей Лаптев аян-чорук кылыр бетинде арга-дуржулгалыг геологтар-биле сүмележип, чадаг эртер маршрудун тургускан. Аян-чорукчуларның назы-хары 21-30 хардан өрү, аңгы-аңгы мергежилдиг кижилер. Келир чылын аян-чорукчуларның санынга күзелдиг идепкейжи, патриотчу кижилер немежир дээрзинге олар бүзүреп турар. 
Бөлүктүң башкарыкчызы өөр­лерин саргыга удур тарылганы салдыртканындан аңгыда тускай чаштырар спрейлерни база садып алган. Оларның оруунуң хөй кезии тайга-сыннар чоогу-биле эртер болгай. 
Сергей Лаптев дайынчы хөде­лиишкиннерниң хоочуну болгаш, аңаа бо чадаг походту эчизинге чедирери эргежок чугула. Тургузуп алган маршруду езугаар чоруур болза, май 9-туң байырлыг чыскаалынга шериг хевин кедип алгаш, оглу-биле киржирин аян-чорукчу планнап турар. 
Май 1-де чадаг походче үн­ген бөлүк май 9-та тыва эки тура­чыларның адын мөңге­житкен турас­каалга мөгейиг езулалы-биле аян-чоруун төндүрер. Аян-чорукчуларның кайда чоруп турарын интернетте “Facebook” социал четкиде Сергей Лаптевтиң арнындан көрүп болур. Ооң 4977 чагыдыкчылары бөлүктү моральдыг деткип, хей-аъдын көдүрүп турар. 
Улуг Тиилелгениң байырлыг чыскаалынга аян-чорукчулар Россияның болгаш Тываның туктарын киискидип тудуп алгаш, (четтигер болза) киржиринге идегеп турар. Чадаг поход бо чылын бир дугаар эртип турар болганда, аян-чорукчуларның саны эвээш. Тыва эки турачыларның адын мөңгежиткен “Сактыышкынның оруу” деп чадаг походу респуб­лика чергелиг акция болуп, келир чылын хө­йнүң сонуургалын оттура бээ­­ри­­ниң магадылалы улуг. Ча­даг походтуң дидим киржикчилеринге быжыг тура-сорукту, шыдамык чорукту, узун орукту чедиишкинниг эртерин күзедим.
Шончалай  ХОВАЛЫГ.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.