1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

САЛГАЛДАРЫ УЛАМЧЫЛААН

Тыва чоннуң аразынга шаандан тура ус-шевер кижилер турган. Олар тыва өгнүң ыяжындан эге­лээш, ооң иштинге салыр эт-севин: тыва угулза-хээлиг аптараларны, ыяш оруннарны, үлгүүргелерни, ширээ­лерни, чаш уруг кава­йын, шууруун, доскаар, согааш-бала; хөгжүм херекселдери: игил, бызаанчы, хомус; ойнаар херекселдер: хөл-шыдыраа, буга-шыдыраа, панчык дээш шуптузун хол-биле кылып ап чорааннар.
Ындыг ус-шевер кижилерниң бирээзинге ыяштан болгаш чонар-даштан ус-шевер ажылдар кылыр, тыва национал хөгжүм херекселдериниң мастери, чурукчу, хөгжүмчү, тыва улустуң аас чогаалының чыыкчызы Окаан­чык Донгак хамааржыр. Ооң ыяштан болгаш чонар-даштан кылган ажылдары чүгле Тываның эвес, а Россияның улуг-улуг музейлеринде кадагалаттынып чыдар.
Чоокта чаа июль 14-22 хүннеринде ат-сураг­лыг мастерниң ажы-төлү, чоок кижи­лери, дөргүл-төрел­дери сүмелешкеш, Тыва Респуб­ликаның Культура яамы­зының деткимчези-биле ыяштан чазап кылган ажыл­дарның Окаан­чык Донгак аттыг бирги рес­публика мөөрейин Тыва үндезин культура төвүнге эрттирген. 
Мөөрейниң кол сорулгазы ыяштан ус-шевер ажылдар чазаар салым-чаяанныг аныяк оолдарны деткиири. Аңаа Бай-Тайга, Эрзин болгаш Кызыл хоорайдан 11 кижи киришкен.
Тыва үндезин культура төвүнүң хериминиң иштинге ус-шевер оолдар мөөрейниң негелделерин езугаар хөөмейге, тоолчургу болгаш төөгүлүг маадырларга, тыва чоннуң азырал малдарынга, Тываның Кызыл дептеринде кирген ховар аң, куштарга хамаарыштыр ажылдарны тос хонуктуң дургузунда чазап кылгаш, мөөрейниң жюри кежигүннеринге делгеп көргүскен. Оларның аразында төөгүлүг өгбевис Саны-Шириниң овур-хевирин сиилбээн «Саны-Мөге», тоолчу Чанчы-Хөөнүң овур-хевирин сагындырар «Тоол­чу», «Күчүтен мөге», «Yш мечи», «Алдын кушкаш»; тыва чоннуң амыдыралындан «Хойлуг кижи каас», «Эгил эжим, эгил»; хөөмейге турас­кааткан «Хөгжүмчү»; Алдан-Маадырларның демиселин көргүскен «Демисел»; камгалалдыг аң, куштарга хамаа­рыштыр «Бүргүттүң сүр күжү», «Ирбиш – харлыг сыннарның ээзи» деп ажылдарны жюри кежигүннеринге болгаш хөй санныг көрүкчүлерге үнелеп көөрү-биле делгээн.
Мөөрейниң эң шиитпирлиг сөөлгү хүнүнде Улуг-Хем кожуундан Окаанчык Донгактың уруглары Лидия Хирлий-ооловна, Анай Түлүшовна Донгактар, Мария Монгушовна Дамчай, Амир Донгакович Орус-оол болгаш өске-даа дөргүл-төрелдери, чоок кижилери Улуг-Хем кожуун чагыргазының даргазы Рустам Май-оолович Чудаан-оол баштадыр чедип келген.
Жюри кежигүннери: культура сайыдының оралакчызы Марьятта Бадыргы, Тыва үндезин культура төвүнүң директору Игорь Көшкендей, РФ-тиң Чурукчулар эвилелиниң кежигүнү, скульптор Александр Баранмаа, Тываның Улустуң чурукчузу Начын Шалык, РФ-тиң Чурукчулар эвилелиниң кежигүнү, даш чонукчузу Хеймер-оол Донгак олар делгээн ажылдарны үнелеп көрген соонда, Тыва үндезин культура төвүнүң директору Игорь Көшкендей мөөрейниң түңнелин чарлап дыңнаткан.
Ыяштан чазап кылган ажылдарның Окаанчык Донгак аттыг бирги республика мөөрейиниң тиилекчизи Тываның Национал музейиниң чурукчузу Александр Ооржак болган. Ол хөөмей темазынга «Хөгжүмчү» деп ажылдың автору. Тиилекчиге бирги чергениң дипломун болгаш 12 муң рубль түңнүг акша шаңналын тывыскан. Ийиги черни алган Бай-Тайгадан ус-шевер мастер Анатолий Хертекке «Эгил эжим, эгил» деп ажылы дээш ийи­ги чергениң диплому-биле 8 муң рубльди, а үшкү черге төлептиг болган Кызылдан Арат-оол Бегзиге үшкү чергениң диплому-биле 7 муң рубльди берген.
Номинациялар аайы-биле тиилекчилерни база илереткен. Оларга шаңналдарны Улуг-Хем кожуун чагыргазының даргазы Рустам Чудаан-оол, Окаанчык Донгактың уруглары тывыскан. «Тываның Кызыл дептеринде дириг амытаннар» номинацияга «Бүргүттүң сүр-күжү» деп ажылы дээш Белек Күжүгет-биле (Р.Кендембиль аттыг уран чүүл школазы), «Ирбиш – харлыг  сыннарның ээзи» деп ажылы дээш Тываның Пушкин аттыг библиотеказының чурукчузу Радомир Балган  тиилекчилер болган. «Тоолчургу маадырлар» деп номинацияга «Алдын кушкаш» деп ажылы дээш Артыш Монгуш (Тыва төптүң төлээзи), «Тываның чеди чүзүн малы» хевиринге «Хойлуг кижи каас» деп ажылы дээш Кызылдан Аганак Донгак, «Мерген овур» дээш Бай-Тайгадан Экер-оол Салчак («Yш мечи»), «Тоолчургу маадыр» номинацияга Кызылдан Александр Дүпчүр «Күчүтен мөге» деп ажылы дээш, «Маадырның овур-хевири» номинацияга Эрзинден Кыр Аяс «Саны-Мөге» деп ус-шевер ажылы дээш, «Эң аныяк мастер» номинацияга        Р. Кендембиль аттыг уран чүүл школазының тоску классчызы Арзылаң-Маадыр Монгуш «Демисел» деп скульптуразы дээш шаңнадып демдеглеткен.
«Эрткен чылын бо мөөрейни Окаанчык Донгактың ажы-төлү, төрелдери эрттирип турда база киришкен мен. А бо чылын Культура яамызының болгаш Тыва үндезин культура төвүнүң деткимчези-биле республика чергелиг кылдыр эрттирип турары бо-дур. Чылдың-на мынчаар эрттирип турар болза көдээ суурларда ус-шевер аныяк кижилерниң салым-чаяанын ажыдып, оларны чон мурнунче үндүреринге дыка улуг деткимче болур деп бодаар мен.
Чазаныр ыяш материалдарын Бии-Хем кожууннуң тайгазындан сөөртүп эккелген. Ниитизи-биле сес хүн дургузунда ажылдаанывыс бо-дур. Киржикчи бүрүзү бодунуң херекселдери-биле ажылдаан. Тыва төптүң кафезинден хүнде үш катап халас чемгерип турду» — деп, мөөрейниң киржикчизи Александр Дүпчүр бодалы-биле үлешти.
Ат-сураглыг ус-шевер Окаан­чык Донгактың оглунуң уруу, башкы Лидия Хирлий-ооловна Донгак, дуңмалары Анай Түлүшовна, Мария Монгушовна Дамчай болгаш уругларының уруглары мөөрейниң эрттирикчилеринге болгаш киржикчилеринге өөрүп четтириишкин бижиктерин база белек-селээн сөңнээн.
Республика чергелиг улуг мөөрейге Бай-Тайга, Эрзинден аңгыда өске кожууннардан киржикчилер келбээни арай хомуданчыг болган. Бир дугаар эртип турар болгаш ындыг ирги бе? Дараазында чылдарда баш удур чарлап дыңнаткаш, киржикчилерни болгаш деткикчилерни хөйү-биле хаара тудар аргазын тыптар боор деп мөөрейниң эрттирикчилеринге күзеп каалыңар.
Даш-оол МОНГУШ.
Авторнуң тырттырган чуруктары.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.