1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

САЛГАЛДАР ОРАНЫ

Чоокта чаа ажыл-агый аайы-биле Кызыл кожууннуң Элегес-Аксы суурда эрткен чылдың ноябрь­ айда ажыттынган «Салгал» уруглар садының ажыл-ижи-биле таныжып чедер аргалыг болдум. Ооң мурнунда школа-интернат турган улуг 2 каът бажың амгы үеде чаштарның билиг чедип ап, ойнап-хөглеп хүнзээри уруглар сады апарган. Төлевилел езугаар 110 уруг турар кылдыр туттунган-даа болза, амгы үеде 131 уругну хү­лээп алган ажылдап турар. Ында нии­тизи-биле 55 ажылдакчы хаара туттунган.
«Салгал» уруглар садын эде дерип кылырынга республика бюджединден 29 млн., Кызыл кожуундан 1 млн. ажыг рубльди үндүрген. Бо акша-хөреңги-биле уруглар садының ишти, даштын чаартып эде кылгаш, амгы шагның чаа дериг-херекселдери-биле хандырган. Уруглар садының эргелекчизи аныяк башкы, Тываның күрүне университединиң филология факультединиң 2011 чылдың доозукчузу Орлан Семенович Саая. Ол алыс боду Кызыл кожууннуң Кур-Чер суур чурттуг. 
Уруглар садының иштинче кирип келирге, ооң иштиниң арыг-силии, чылыг, чырыы аажок. Мында уругларны 6 аңгы бөлүкте үскен. Бөлүктерниң уштунар, ойнаар, арыгланыр, чунар өрээлдери бичии уругларга таарышкан, бот-тускайлаң. Ойнап хүнзээр өрээлдериниң дерилгезин булуңчугаштар аайы-биле аңгы-аңгы темаларга чогаадыкчы езу-биле каастаан. Ийи каътты эргий кезип, чем блогу, хеп чуур, эмчи, психолог, логопед өрээлдери-биле таныжып көрдүвүс. Оларның шуптузу чаа үениң сайзыраңгай дериг-херекселдери-биле дериттинген. Ханаларда чуруттунган мультфильмнерниң болгаш тыва тоолдарның маадырларының чараш, тоолзуг чуруктары, ында кээп турар бичии чаштарның сагыш-сеткилиниң хөөнүн көдүрүп, уруглар садынче хүннүң-не келиринче ала-чайгаар кыйгырып, сорунзалап турганзыг. 
Уругларның кадык өзүп, доругарынга шын чемненилге дорт хамааржыр болгай. Уруглар садының диетолог эмчизи болгаш поварлары чемненириниң чурумунче кол кичээн­гейни угландырып, янзы-бүрү витаминниг чемнерни, чимис аймаан колдадыр берип турар. Мында өске уруглар садтарында ышкаш, хүнде 5 катап чемненир. 
Бирги каътта одалга системазында коштунган чылыдар шаланы чаткан болгаш, кышкы үеде уруглар садының ишти дыка чылыг. Шупту бөлүктерде шала чадыглары чаттынган, черле ынчаш кээп турар уругларның, соокка алыскаш, аарып-аржыыр чоруу эвээш. 
«Амдыызында билиглер бээриниң үндезин хевири-биле ажылдап турар бис. А чоорту хореография, хүреш, ан­гли дыл дээн чижектиг немелде кичээлдерни уругларның сонуургалдарының аайы-биле чорудуп эгелээр бис. Бистиң кол-ла сорулгавыс, уруглар-биле чүгле хүнзеп каа­рында эвес, а олар хүннүң-не маңаа келгеш, чаа-чаа чүүлдерни өөренип, иштики делегейин сайзырадып, сагынгыр-тывынгыр болгаш, мага-бот, күш-шыдал талазы-биле кадык-шыырак өзерин хандырып, бүгү күжүвүстү салып, ажылдап турар бис. Бисте арга-дуржулгалыг, дээди эртемниг, уруглар-биле ажылдап билир башкылар хаара туттунган. Оларның чамдыызы кожуун болгаш республика мөөрейлериниң каш дакпыр тиилекчилери» – деп, уруг­лар садының өөредилге талазы-биле улуг кижизидикчи башкызы Херелмаа Бальчир чугаалады.   
Оон аңгыда, «Салгал» уруглар сады Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оолдуң эгелээшкини «Аныяк өг-бүлеге – кыштаг» губернатор төлевилелин деткиири-биле ооң киржикчилериниң ажы-төлүн хондур карактаар аңгы бөлүк ажыдарын планнап, тускай төлевилелди ажылдап кылып турар. Хондур турар уруглар бөлүүн ажыдары-биле өрээлдерни тускайлаан. Ында үр чурттаарының таарымчалыг байдалдарын тургус­кан. Ооң эжиин өске таладан кирер кылдыр аңгылаан. Амгы үеде уруглар садында губернатор төлевилелиниң киржикчилериниң 3 ажы-төлү кээп турар. «Бир эвес белеткеп турарывыс төлевилелди камгалап ап шыдаптар болзувусса, «Салгал» уруглар сады кожуунда губернатор төлевилелиниң киржикчилериниң уругларын тускайлаттынган бөлүкче өөрүшкү-биле хүлээп алыр» – деп, Орлан Саая дыңнатты. 
Уруглар садын чүгле 110 уругга санааш, ажыткан болгаш, кээп турар уруглар саны көвүдээрге, стол, сандай, оруннар чедишпестеп эгелээн. Ынчап кээрге немей келген уругларга удуур-чыдар орун-дөжек херек апаар. Ону садып хөй акша үндүрбези-биле, материалдар саткаш, стол, сандай, хеп болгаш ойнаарактар шыгжаар шкафтар дээш кылып ап болур хире өске-даа эт-септи, херекселдерни боттары кылып ап турарлар. 
Уруглар сады чоокта чаа ажыттынган болгаш, шупту чүве хары угда кайын шумнеттинер, четпес чүүлдер эңдерик: ойнаарактар, компьютерлер, телевизорлар, паш-сава дээш баар. Ылаңгыя ыры болгаш танцы кичээлинге хереглээр пианинонуң чугула херегин башкылар демдегледи. Амгы үеде ойнаар хөгжүм херекселдеринден гармошка бар. Ооң-биле харын чамдыкта уругларны ырладыр. Болдунар хире чүүлдерни ада-иелер боттары садчып-даа турарлар. 
Кадык амыдыралдың бир хевири спорт болганда, даштыгаа спортчу оюннар ойнаар шөлчүгешти кылып, херим иштиниң девискээриниң экологтуг чаагайжыдылгазын база чорудар. Ынчангаш бо чылын Россияның экология чылында херим иштиниң чаагайжыдылгазынче кол кичээнгейни угландырып, ону долгандыр чадаң ыяштар, хадың болгаш хадыларны, янзы-бүрү чечектерни олуртуру көрдүнген. Ыяштарның чаш өзүмнерин Таңды кожуундан садып алыры планнаттынган. А чечектерниң чаш өзүмнерин башкылар март айда-ла улуг бөлүктүң уруглары-биле кады олурткаш, соңгаларының караанда, ажаап-карактап турарлар. Ол уруг­ларны бойдуска ынак болурунга өөредириниң бир онзагай аргазы. Бичии салгалчыларның боттарының тарып алганы өзүмнери, чайгы үеде уруглар садының даштыкы аян-хевирин чараштап, каастаар. 
Даштын уруглар ойнаар шөлчүгеш­терде буга унунуң оңгар истери эскерип кааш, Орлан Семеновичиден айтырарымга, март айда уруглар садының артында турар Мешпек-Дагның хары эрээш, уруглар садының хериминиң иштинче хөөлбектелдир агып кирген. Кижи эртер чер чок кылдыр сугланы бергеш чыткан черни ажылчыннар бугалап тургаш, сугну өскээр чайлатканнар. Харның эрээн суундан аңгыда, чайын чаъс суглары база бадар. Уруглар садының турар чери даг эдээнде болгаш, суг дораан ооң хериминиң иштинче кирип келир. Бо нарын байдалды дарый шиитпирлеп, чоокку үелерде даг эдээнге камгалал чал тудар.
Элегес-Аксынга мооң мурнунда чүгле 30 хире олуттуг уруглар сады ажылдап турган. Эрткен чылын 130 ажыг уругну хүлээп алыр уруглар садын ажыдыпканы чурттакчыларга улуг өөрүшкү болган. Амгы үеде суурнуң школа назыны четпээн бичии чаштарының барык-ла шуптузу «Салгалче» барып турар. Чүгле 3 уруг өг-бүлезиниң социал байдалының аайы-биле уруглар садынче келбейн турар. Ынчалза-даа «Салгалдың» башкылары апрель айдан эгелеп, уруглар садынче келбейн турар бичии чаштарны өөредири-биле немелде кичээлдер эрттирер тускай программаны боттандырып эгелээн. Ук программаның ачызында уруглар садынче келбейн, бажыңында хүнзеп турар чаштар неделяда 3 катап, 2 шак иштинде халас кичээлдээр аргалыг болур. Ол чүүл чаштарның сайзыралынга, бичии-даа бол, дузалаар дээрзинге башкылар идегеп турар.
Сайсуу ДАРГЫН-ООЛ.
Авторнуң тырттырган чуруктары.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.