1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

САЛГАЛЫҢ ДЭЭШ ХАРЫЫСАЛГАҢ УТПА

Канчап уруглар социал өскүс апаарыл? Ооң чылдагааннары чүдел? Бо айтырыгларга хамаарыштыр рес­публиканың Херээженнер эвилели чыл санында эрттирер конференция­зынга чугаалашкан. Бо чылын ону «төгерик стол» хевиринге эрттирип турарын «Россияның херээженнер эвилели» хөй-ниити организацияның Тывада салбырының даргазы база ТР-ниң Өг-бүле болгаш уруг­лар агентилелиниң директору Раиса Борисовна Кужугет чугаалааш, 2014 чылда чоруткан ажылдарының отчет-презентациязын кылган, активчилерге шаңнал-макталдарны тывыс­кан. Социал өскүстер дугайында «ТР-ниң өг-бүлеге болгаш уругларга социал дуза төвү» күрүне албан чериниң директору Орланмай Куулар база Кызылдың № 5 гимназиязының психолог башкызы Марина Жук кол илеткелдерни кылганнар.

Кандыг таварылгада социал өскүс деп санаттынарыл? Ооң кол-кол хевирлери мындыг: ада-иези кайызы-даа чок бүдүн өскүстер; ада-иези уругларындан ойталаанда; ада-ие болур эргезинден казытканда; уругларының кижизидилгезинге киришпейн, интернатче дужаап­канда; ада-иезиниң чанында-даа бол, оларның дузазын, сагыш човаашкынын көрбейн турар уруглар.

Ада-чурттуң Улуг дайынының соон­да Россияга өскүс уругларның саны эңдерик турган, а бөгүн «космиктиг век» деп адап турарывыс чаар­тыкчы технологияларның үезинде безин оларның саны эвээжевээни элдептиг болгаш кайгап ханмас айтырыг болуп турар. Кижи бодаарга, дайын-чаа ышкаш улуг чидириглерлиг берге чылдар эвес, канчаарга-даа, үе-шаг сайзыраңгай талаже өскерилген, кижилерниң угаан-медерели, амыдырал-чуртталгазы эрги үелерге бодаарга, каш чада бедик апарган, ындыг турбуже, ам мырыңай социал өскүс чорук деп билиишкин тыптып келген.

Шаанда тывалар көшкүн амыдыралдыг чорда, өскүстер айтырыы чидиг турбаан, ада-иези «бурганнаан» уруг­ларны дөргүл-төрелдери боттарының хөй ажы-төлүнүң аразынга дең­ге азырап, өстүрүп каар чораан. Ам ындыг байдал колдуу читкен, бир талада, уруг азырап алырының негелделери база шыңгыы, улус оон тү­вексинер, шаандагы ышкаш, анаа-ла алгаш азырап алыр деп чүве чок. +ске талазында, өг-бү-лениң, мөзү-шынарның, чаагай чаңчылдарның үне­лээшкиннери чавызаан, чаш төлүнден ойталаары безин анаа-бир  чүве апарган. Ада-ие кижилер бот-бот­тары аразында алгыжар-чокшур, оон чарлыр, бадыланышпайн иштелир, божуур таварылгалар хөй, чамдыктарның угаан-медерели чедир өспээн, кижизидилге деп чүве чок, арагалаар дээш ажы-төлүн безин уттуптар.

Эрги тываларның ажы-төлү, чеже-даа көвей болза, ада-иезинге дөмек болу берген улуг­лары бичиилерин азыражып чоруй баар, ол дээрге уруг­лар кижизидилгезинге дендии эки байдал турган. Ада-иелери база улуг салгалдың дөргүл-төрел кижилери өзүп олурар салгалдары дээш шупту харыысалгалыг, уругларны чоннуң мерген угаадыгларынга өөредир, кезээде чагып-сургаан чоруур. Ам ындыг эвес, чоок төрелдерниң бе­зин үнчүп-киржири, аралажып эдержири биеэги дег эвес, өскээр чугаалаарга, кижилер аразының харылзаалары кошкаан. Аргажок арагалап чоруур, ажы-төлүн октапкан, бомж чадазында чедип келген кижилерниң төрелдери каяа чок чүве деп? Төрел аймак кижилер кандыг-даа талага бот-боттарынга дузалажыр, чагып-сургажыр байдал читкен, соондан чоруп олурар салгалдары дээш харыы­салга дугайында  бодавастаан, боттарының безин борбак бажын харыылап чадап чоруур.

Кижиниң төлептиг чуртталгазы, ажы-төлү дээш харыысалгазы өг-бүледен эгелээр. Шупту чүве долгандыр тудуш. Бир эвес бичии кызын хамык чүвеге өөретпейн, чагып-сургавайн, ооң кижизидилгезин тоо­вайн, арагаже алаа­гар болза, ол уруг өзүп келгеш  база-ла авазының салым-чолун ка­таптап болур. Ындыг уруг эрте-ле арага-хы­мыс­ты ижип, эзирик байдалга тургаш, эр-херээжен харылзааже кирип, эрте божупкаш, ооң харыысалгазын миннип шы­давас, мээ-медерели ам-даа быжыкпаан, ынчангаш чаш  төлүнден ойталап кааптар. Ол төл, авазы бар-даа болза, социал өскүс апаар.

Тывада өскүс уругларның болгаш ада-иезиниң хайгааралы чок арткан уругларның саны 3933. Оларның иштинде шуут өскүс арткан уруглар база бар. Бүдүн өскүс артарының чылдагаан­нары билдингир: кижилер озал-ондак ужун, аарыг-аржыктан хорап турар. А ада-иези иелээ, азы чүгле авазы бар-даа болза, хайгаарал чок арткан өскүс байдалдыг уругларның саны шуут   өскүстерден көвей болуп турары дүвүренчиг болбас аргажок.

Бо 4 муң чедир сан-түңнерниң артында мынча көвей ажы-төлдүң салым-чолу туруп турар. Бо чылдың 10 айларының дургузунда безин социал     өскүстерниң саны 720 уругга немешкен, эрткен чылдың бо үезинде 312 ындыг уруг турган, өзүлде – 62 хуу. Оларны ыңай-бээр тургузуп, аайлаар апаар: 329 уругну азыралын төлеп бээр хевирге улус ап алган, 69-зу – эки тура хай­гааралда, 75-жин – азырап алган, 82-зи – хүлээнилгелиг өг-бүлелерде, 120-зи – «Уруглар бажыңы», школа-интернат дээн­ ышкаш өскүс уруглар албан черлеринче кирген.

Социал өскүс уруглар эки азыралга, хайгааралга барзын дээш харагалзал органнары ажылдап-ла турар, а байдал өскерилге чок: ада-иезиниң хайгааралы чок уругларның саны бадар хамаанчок, өзүп турар. Шуут-ла баш муңгаш долгандырыг. Канчап бо байдалдан уштунарыл? Кандыг арга-хорга барыл? Хамык ужур —  чеже-даа кыдыындан өске улус, күрүне органнары, хөй-ниити организациялары уругларның салым-чолу дээш кызарга, өг-бү­ле кижизидилгези чок болза, байгы кү­жениишкиннер хилис болур. Шупту чүве өг-бүледен эгелээр. Ашаа чок-даа болза, ие кижи божуп-төрүп алган соонда, уруунуң салым-чолу, чуртталгазы дээш харыысалганы бодунуң борбак бажынга бүрүнү-биле хүлээнип алыр ужурлуг. Уругну күрүне азырап берзин, ол меңээ херек чок дээр хөөннүг болза, чаш кижини  чүге божуурул? Ол ойнаарак эвес, дириг кижи ышкажыл.

Арагаже бажын супкаш, ажы-төлүн уттуптар таварылгалар кайы хөй. Уруг­ла­­рын эттээр-хыйнаар, аштадыр-сукса­дыр. Демги-ле ол кижизидилге деп чү­ве билбес, харыысалга чок кижилерниң ажы-төлү боттары ада-ие апаргаш, шак-ла ындыг орук-биле уламчылап чоруп каар: ук-ызыгууру бак, еражок деп билиишкин моон укталыр. Кажан-даа кижи бодунуң чуртталгазы, бодунуң салгалы дээш боду харыысалгалыг болур ужурлуг. Кажан-даа өске кижилерге ынанган херээ чок: ол сээң чуртталгаң-дыр, сээң орнуңга кым-даа чурттап бербес. +г-бүле тудуп, ажы-төл божуп-төрүп шыдаар болганыңда, оларны канчап-чооп-даа тургаш, бодуң азырап өстүр, эки кижилер кылдыр кижизит, азырадыкчы хөөнден уштун. 

Ажы-төлүн азырап өстүрери, оларны кижизидери — ада-иениң бирги чергеде ыдыктыг хүлээлгези дээрзин Конституцияда, кодекстерде бижип, айтып каан. Херээженнер чөвүлелдери, харагалзал органнары, эрге-чагыргалар, депутаттар шупту демнежип алгаш, ынаныш чок өг-бүле­­­лер-биле, арагалаар ки­жи­­лер-биле ажылын ам-даа күштелдирери чугула. Эрги  үеде, бис бичии шаавыста суур­­­га партия болгаш херээ­жен­нер эге организацияларының кижизидилге ажылынга ролю дыка улуг турган. Корум-чурум үрепкен, арага­лаан, чогуш-кырыш үндүрген кижилерни сайгарып-ла турар чү­ве эвейик­пе. Улус кайы хамаанчок чаңнаарындан сестир турган. Ам дээрге, ажык-чарга сылдап алгаш, чамдык улус уш-баш чок барган, бот-контроль деп чүве шуут билбестээн. Черле ынчаш шупту чү­ве кижиниң бодундан хамаар­жыр. Чырык черге төлептиг чурттап каар, төлептиг салгалдарны арттырып каар дээш кызып-кылайбас болза, кижи деп адын канчап бадыткаарыл?

   Надежда Эргеп.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.