1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

САЛЫМ-ЧАЯАНЫНДАН ШЫЫРАК ЭМЧИ

Кижи кандыг-бир чылда­гаанның ужун аарый-даа бээр. Назынын иштинде шуут аарывас кижи амгы бо үеде ховар. Тываның ышкаш дошкун сооктуг черге чылдың ужу-бажында бир катап шыырныгып доңуптар болза, думаалай-­даа бээр, чөдүре-даа берип болур. Аарый берген таварылгавыста эмчилер бисти эккиртип, эмнээр. Ол дег буянныг ажыл кайдал. Шак ындыг онзагай эки мер­гежилди Алена шко­ла­­чы тургаш-ла угаан-ме­дерелиниң иттирии-биле шилип алган: бичиизинден-не шупту ойнаарактарын, ада-иезин, келген аалчылар­ны-даа «эмнеп» ойнаар турган.
Ол Тывада сураглыг композитор Кара-Кат Очур-оолович Ооржактың уруу. Ачазы Аленаны бичиизинден-не уран чүүлге, хөгжүмге хандыкшыдып эгелээни билдингир болбайн аан. Үшкү классчы бичии кызын музыка школазынга киирип каан. Алена аңаа беш чыл иштинде фортепиано клазынга өөренген.   Апрель айда Аленаның музыка башкызы Ольга Никифоровна Исаева-биле кады хүндүскү ста­ционарга эмнедип чыткан бис. Эмчивис – Алена Кара-Кат­овна. Ольга Никифоровна ону мактап-ла ханмас чорду: «Хөлчок талантылыг өөреникчим чүве, музыка эртемнерин шуптузун «бештерге» дужааган. Ыры, хөгжүм башкызы-даа оон үнүп болур турган. А эмчи болганы база тулган-дыр, талантылыг кижи каяа-даа талантылыг» — деп, аажок мактап чугаалаан. 
Школачы чылдарында Алена кончуг турист турган кижи-дир, Тываны, Алтайны, кожа регионнарны рюкзактыг эргип-кезип каап­кан, Казахстанга безин чет­кен. Угаан­ныы медээжок, өөрениринге чайгаар салымныг. Чүгле музыка школазын тергиин дооскан эвес, Кызылдың 3 дугаар школазын алдын медаль-биле дооскан. 
Амгы үеде Алена Кара-­Катов­на Конгар – бедик мергежил­диг, дуржулгалыг эм­чи. Ол рес­публиканың №2 эмнелге­зиниң терапия салбырының эргелекчизи. Школа соонда дораан Томскиниң эмчи институдунче кирип алгаш, ону 1993 чылда «эмнээшкин херээ» деп мергежил-биле чедиишкинниг доос­кан. Интернатураны терапия тала­зынга эрттиргеш, Кызыл хоорайның №1 поликлиниказынга аллерголог эмчи болуп ажылдаан. Ооң соонда 2001-2003 чылдарда Москвага Россияның медицина академиязынга дип­лом соондагы өөредилгениң ординатуразын аллергология болгаш иммунология мергежилдеринге доозуп алган. Эмчилерни ындыг чүве ышкажыл: дээди эртемни кызыл дипломнуг безин доозарга, улаштыр база интернатура, ординатура дээш өөредип-ле чыдып бээр. Кижилерниң кадыкшылы, харын-даа амы-тыны дээш туржур ажылдың харыысалгазы ол хире улуг.
Мен бодаарымга, амгы үеде аарып-аржыырывыс кедерээн-­даа ышкаш. Эмнелгелерде чыдып эмнедир оруннар безин оочурлуг, поликлиникаларда кижи бажы кизирт. Черле канчап-ла ынча дыка аарып турар улус бис аан деп айтырыымга Алена Кара-Катовна мынчаар харыылады:
– Кижиниң шупту аарыглары ооң иммуннуг системазы-биле холбашкан. Иммуннар чедишпес болза, хоочураар аарыглар тыптыр, иммунитет кошкаар. Кижилер амгы үеде стресс байдалдарындан хөй аарып турар. База ооң-биле хөй-ле факторлар чергележип чоруур: чижээ, бойдус хү­рээлелдиң экологтуг байдалы, бедик даглыг чер, кижилерниң шын эвес чемненилгези, эвээш шимчээшкиннер, аъш-чемниң, сугнуң шынары… дээш оон-даа көвей.
Шынап-ла, «шупту аарыглар – нервилерден» деп чоннуң неп­тереңгей чугаазы үндезинниг бол­бас аргажок. Кижилерниң ажыл-албанында, өг-бүлезинде, ара-аразында бо-ла тургустуна бээр чөрүлдээлиг харылзаалары кадыкшылга канчаар-даа аажок салдарлыг, артында-ла кончуг багай талазынче. Кижи хөөкүй оон-даа өске та чеже стресске таваржып, сагыш-сеткили та чеже дүвүреп, хөлзеп чоруур чүве. Херек кырында ону оваарып ожаар эвес бис. Оон аңгыда тывалар алыс дөзүнден арыг экологтуг чемнер чип чораан болгай. А амгы үеде… чугаалааш-даа канчаар. Кээп турар продуктуларның барык шуптузунда химиктиг дээш өске-даа янзы-бүрү немелделер, хөй чигир холуп каан, ынчангаш эндокринниг системаның өскерлип турарының бир чылдагааны ында — деп, Алена Кара-Кат­овна тайылбырлады. Тывалар ынча көвей чигир, кылымал чемнер чип чорбаан-на болгай.
Алена Кара-Катовна «малчыннар эмнелгезинге» ажылдап келир мурнунда ынчан «нефроцентр» деп турган №3 республика эмнелгезинге иммунология салбырының эргелекчизи турган. Мен бир чылын аңаа база эмнедип чыткан мен. Ынчан улуг эмчим Алена Кара-Катовна мени болза-даа сагыш човангыр эмнээн кижи, оон бээр-ле ону «мээң эмчим» дээр мен. Ол чүгле чаңгыс меңээ эвес, шупту аарыг кижилеринге кедергей сагыш човаар, эптиг-таптыг чугаалажыр, оларның сагыш-сеткилин билип алырынче кичээнгей салыр. Мен бодаарымга, бурган чаяаган езулуг эмчи ол. Ук-ызыгуур салгаар дээривис база ужурлуг-ла чүве боор оң. Ону чоп сакты бердиң дээрге, мээң эмчимниң авазы Александра Агбаановнаның кырган-ачазы Монгуш Шокар-оол Бай-оол оглу деп өгбези Актың ном-дептерлиг улуг ламазы чораан. Александра Агбаановна оглу Москвага студент чорда, ооң байдалын бо-ла өттүр көрүп, олчаан болу бээрин баш удур дүжеп кааптар турганы кайгамчык. А ачазы Кара-Кат Очур-ооловичиниң авазы Артый Чүлдүм уруу Ак, Алаштың база улуг хамы турган. Ол шагның хамнары езулуг эмчилер, берге аараан кижиниң сүнезинин безин ээлдирип, тудуп эккелгеш, экирти эмнеп каар чораанын төөгүден билир бис. Дириг бойдус, космос-биле тудуш, хуулгаазын чаяалгалыг, тускай кижилер ол. Геннер деп чүвениң салдары салгалында-даа чаштынып келгени чадавас, ону бөдүүнү-биле хан дамчаан, уксаа салгаан дижир бис.
Чүнү-даа эндевес, салым-чаяанындан шыырак эмчиниң ачы-дузазын ап, кадыым экижидип бергенинге өөрүп-четтирип, амырап чоруур мен. Ол чүгле мээң эвес, ада-иезиниң ынак эмчизи, «өг-бүле доктору», авазын кончуг-ла эмнеп чоруур кижи. Бистиң чамдыывыс эмчилерни ол-бо дигилээр, чамдыкта чеме-хала-даа домактаныр. Ийе харын, кайы-даа адырда ышкаш, эмчилер аразында база билиг-мергежили чавыс, аажы-чаңы арай хирелиг, аарыг улузунга каңдай-даа кижи туруп болур. Ийи-чаңгыс ындыглар дээш шупту эмчилерге хамаарыштыр аактыг сөс эдерге кайын боор. Аарый бергеш, дөмей-ле эмчиже бар чыдар бис. Алена Кара-Кат­овнаны даштындан көөрге безин аянныг, чазык-чаагай, кижизиг, оожум, топтуг дээрзи дораан илдең. Ооң чугаа-домаан­дан, бодунга бүзүрелдиинден аарыг кижи дүрген сегий бээрин медереп билип каар. Кижини чүгле эмнер эвес, бедик мергежил, чылыг хамаарылга, сагыш човаашкын дүрген сегидер.
Эмчи кижи-биле чугаалажып олургаш, берге айтырыгларны оюп кааптары арай чиктиг. Таптыг касканнап, сонуургап көөр болза, медицина адырында бергелер, шаптараазыннар кайы хөй болбайн аан. Ону коптарып олурбайн, кижилерниң боттарының талазындан эң берге айтырыг – кадыкшылывыска кам чогувусту маңаа онзалап демдеглээйн. 50 харга үзе-тура четкен соонда, ында-мында оовус-моовус аарып-ла эгелээр.­ Оон үе-шаанда эмчилээрин бил­бес, бодувус эмненип-ле, таар­жыр-таарышпас эмнер ижер. Арага-хымысты ыңай тур дивес, таакпы тыртар, кылыктаныр дээн ышкаш хоралыг чаңчылдарывыс база бар болгай. Тываларның дыка хөйүнүң ханының базыышкыны улуг, ооң ужун чүрек-дамыр аарыглары кончуг нептереңгей. Ол ышкаш сөөлгү чылдарда эндокринниг система талазы-биле аарыглар, диабеттиг кижилер, ол ышкаш аллергиялаар улус көвүдеп турарын Алена Кара-Катовна чугаалап олурду.
Амгы рынок экономиказының үезинде чурттап чоруур болганывыста, аарыыры дээрге, улуг чарыгдалдар дээрзин эки билир бис. Ынчангаш кадыывыс камнаары, амыдыралдың кадык овур-хевирин чорудары – бистиң сонуургалывыста. Бир мындыг анекдот бар: «медиктер дээрге, шупту улусту сегиткеш, боттары ажыл чок артып каарынче чүткүп чоруур албыстыг кижилер-дир». Анекдотта ышкаш, каткы чокка, бистиң эмчилеривис кажан-даа ажыл чок артпас – аарып-ла чоруур бис ийин…
Алена Кара-Катовнаның ка­ды чурттаан эжи Альберт Анай-оолович Конгар база медик, ол рентгенолог эмчи. Улуг кызы Алдынай Москвада студент, ке­лир үеде юрист болур. Оолда­ры Аптара биле Доржу 15 дугаар лицейниң 3,4 класстарын эки доос­каш, дараазынче шилчээннер. Бо эмчилерниң кайызының-даа ажылы чай чок, ынчангаш бичии оолдарының огород, бажың ажылынга дузазы хөлчок.  
Шыны-биле алырга, медиктер бажын ажыр акша-шалың-даа албайн турар. Улуг дуржулгалыг эмчилер безин дежурныйлап тургаш, немей акша ажылдап алыр аргалыг. Чеже-даа ындыг болза, Алена Кара-Кат­овна акша-төгериин эвээшсинмейн, кижилерниң кадыы дээш чүрээнден бердинип ажылдап чоруур, бедик билиг-мергежилдиг, эки мөзү-бүдүштүг онзагай эмчи. Буянныг эмчилеривисти чүгле байырлалында сактып келбейн, медиктер боттары ке­зээде каң-кадык чоруурун, пациентилерин бодааш, кадыын утпазын, ажыл-херээ чогумчалыг, өг-бүлезинде байдалы чедимчелиг, амы-хуу амыдырал-чуртталгазы эки, чаагай болурун күзеп каалыңар.
Надежда Эргеп.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.