1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

САМЫНА СЫНЫНГА ТАВАНГАЙЛААН

Сүт-Хөл шалбаа, сүмбер уула тей турар шагда иргин дээш-ле, тыва тоолдарда мынчаар-ла уран чечени-биле эгелээр чүве. Самына сынынга таваңгайлаан, долбанныг Кызыл, Бора тайгаларның эдээн ажылдыр мал-маган кадарып, көжүп чораан өгбелериниң чуртун ак халаттыг эмчи мактай кагылап, таныштырды. Чонга буян чедирип чоруур ак халаттыг эмчи Май-оол Чүлдүмович Монгуш амгы үеде Самына дагларының соңгу эдээнде Хакасияда чурттап турар, Абакан хоорайның кезер эмчизи болуп үжен ажыг чыл ажылдап келген.  

Ол хенче биче үелерин төрээн Сүт-Хөлүнге-ле эрттирип өскен, ынчангаш-ла чугаа кадында, төрээн чуртунуң делгемнерин магададыр чугаалап каап олурду. Школачы үелериниң баштайгы класстарын Кировка өөренгеш, улаштыр дөртен сески класска чедир Чөөн-Хемчиктиң Элдиг-Хемге барып өөренип эрткен.  Шулурткайндыр агып чыдар кара сугларның даажы, арга-эзимниг тайга-сынның кадырларын көрүп, өрү дээрде булуттарның оожуму кончуг салдап чорууру ооң сагыжында таңмаланып арткан. Элдиг-Хемниң шиилээн-шаалаан суунда, ооң шуралгактарында эмчиниң элээди үелери ында-ла чуруттунуп артып калган. Тоолзуг чашкы шаг, топтуг-томаанныг оолчугаш каракка мынчаар-ла көстүп келир. Тайга эдээнде суурну долгандыр бойдустуң чурумалы шыва апкан, чаражын чүү дээр ону… А чайгы дыштанылгазында Сүт-Хөлге баргаш ачазынга дузалажып, шөлге сиген кезер, бөлер, бажыңынга баргаш чазаныр. Ачазы чазаныр херекселдерге ажылдаарын айтып бээрге, боду-ла сандайны-даа, соңганы-даа чазап кааптар. Ынчаар-ла балдыр сыкпайн ажылдап хүнзээш, ойнаар дээш кудумчуга үнүп кээрге, караңгылап калган, эштери оолдар чангылай берген боор турган. Студентилеп тургаш дыштанып чедип кээрге, сериин тайгаже малын сүрдүргеш чорудуптар дээш ачазының ажыл-агыйга кызымаан мынчаар чугаалап олурду.

Ада-иези оглун өөредип, эртем-билигге чедирип алыр дээш дендии кызып чорааннар. Ачазы кончуг дээн уран-шеверлекчи, даады-ла ыяш тудуп алган чай чок чазанган олурар. Ол кожууннуң сураглыг тудугжузу, чазаныкчызы кижи. Чоннуң адап алган шолазы-биле «Шевер Чүлдүм» дээр. Чүлдүмнерниң оглу Май-оол 1975 чылда Суг-Аксының школазын дооскаш-ла, улаштыр Красноярскиниң политтехниктиг институдунуң Кызылда филиалынга өөренип кирген. Кезек өөренип чоруй, «бо-даа мээң күзелим эвес-тир» дээш, өскээр ажылдай берген. Сүт-Хөлдүң дүрген дуза чедирер станциязынга эмчи угбазы Раиса Ховалыгның сүмези-биле чолаачылап кирген. Эмчилерге дузалажып, оларның чымыштыг ажылын үлежип тургаш, ийи чылды ында эрттирген. Кады ажылдап турган ак халаттыг эрестиг, дидим эмчилериниң сүмези-биле, Красноярск хоорайның эмчи институдунуң белеткел курузунга өөренип киргеш, улаштыр-ла 1981-1987 чылдарда студентилеп, кезер эмчи мергежилди чедиишкинниг доозуп алган.

Аныяктарның эң солун үези студент чылдары болур дээри-даа шын. Май-оол Монгуш бир дугаар курска өөренип тургаш, хакас омактыг уруг Лариса Тюкпеева-биле найыралдажып алган. Ол база диш эмчизиниң салбырынга өөренип турган. Кайызы-даа Саян дагларының эдээн дургаар уйгу чок агып чыдар Енисейниң эриинде чыдар хоорайлардан болгаш чоок таныжа бергеннер. Дөрт дугаар курска өөренип турда, улуг уруу Светазы төрүттүнген. Тыва, хакас интернационалчы аныяктар ынчалдыр-ла өг-бүле тудуп чурттап, студент үелерин бот-боттарынга дузалажып, деткижип тургаш эгин кожа эрттиргеннер. Тывадан база оолдар, кыстарның кады өөренип турганын Май-оол эмчи сактып чугаалады, амгы үеде Москвада чурттап турар ортопед эмчи Вячеслав Ондар, Өвүр кожууннуң кол эмчизи Валерий Куулар, олар улуг курстарга, база ТР-ниң кадык камгалал сайыдының оралакчызы Белекмаа Монгуш-биле чаңгыс курска кады өөренип чорааннар болду.  Институтту чаа дооскан дээди эртемниг эмчилер иелээ Тывага ажылдаар деп турда, Ларисаның авазы хенертен эглип келбес оранче аъттаныпкан. Ооң соонда өөнүң иштиниң аайы-биле Май-оол эмчи Абаканда чурттап артканы ол.  

Күш-ажылчы базымнарын Абакан хоорайның поликлиниказынга кезер эмчи болуп эгелээн. Аңаа ажылдап турда, демир-орук станциязының эмчизинге ажылдаары-биле чалаарга, чөпшээрешкен. Бо улуг организация кезер эмчизинге үш өрээл чаагайжыттынган бажыңны бергенинге, ол сеткилинден аажок өөрээн. Демир-орук станциязынга он беш чыл бараан болган, оон ол эмнелгени дүжүрүптерге, Май-оол Чүлдүмович дедир-ле поликлиникага ажылдай берген. Амгы үеде Абакан хоорайның уролог эмчизи, а өөнүң ишти Лариса Алексеевна уругларның диш эмнелгезиниң кол эмчизи болуп ажылдап турарлар. Олар ийи чараш кыстарлыг, Светазы Красноярскиге, оон бичиизи Леназы Абаканга төрүттүнген. Улуг уруу экономист мергежилдиң дээди эртемин чедип алгаш, ажылдап турар. Леназы юрист эртемниг. Май-оол, Лариса Монгуштар Сережа Куулар деп чаптанчыг уйнуктуг, ол он бир харлыг, Абаканның 26 дугаар школазының өөреникчизи. Монгуштар уруг-дарыын эдертип алгаш чайгы үеде төрээн Тывазынга дыштаныр чаңчылдыглар. Уруглары арай-ла тыва дылды билбес, чүгле орустажыр. Ындыг-даа болза, тыва, хакас чоннарның чаңчылдарын эки билирлер. Олар ава, ачазын эдерип, Тывага болганчок-ла чедип кээр. Май-оол Чүлдүмович төрээн чуртунга баргаш балыктаарынга, аңнаарынга сонуургалдыг. Хакасияда балык чок, Тывада дег эвес-тир деп ол баштактанды.

Май-оол эмчи үдепкен эрткен чылда Кызыл хоорайга 60 харлаан байырлалын төрелдери-биле кады демдеглеп эрттирген. Даштыкы овурундан көөрге, назы-харынга дүүшпес, аныяксыы кончуг эмчи болду. Айтып, болчап, дугуржуп каан хүнүнде Абаканга чеде бергеш, баштай ужурашкаш, бежен хар үезинде-дир деп бодадым. Ээлдек, чымчаа шырайындан көстүп чоруур эмчи ачы-буянын кайыын-даа келген чонунга чедирип келген. Эмчи - эң харыысалгалыг, буянныг мергежил, база Гиппократтың даңгыраанга шынчы бердинген, чоннуң кадыкшылы дээш сеткилинден ажылдаар буян тарадыкчылары болур. Май-оол Чүлдүмович Тывадан эмчи дузазы дилеп келген чонунга дузалажыптар чаңчылдыг, черле чажам дивес.  А бо сөөлгү үеде Хакасияда ажылдап кээп турар аныяк тыва эмчилер база бар, ол-ла поликлиниканың кезер эмчизи Чаа-Хөл чурттуг Александр Салчак. Оон-даа ыңай аныяк эмчилер Аскиз, Табат, Таштыпта ажылдап чоруурлар. Оон ыңай бо эмчи Хакасияга тываларның диаспоразын тургузар сорулгалыг болду. Ында чурттап турар тывалар эмчиниң эки бодалынга шупту демнежиптер болза эки.  

Сүт-Хөл чурттуг Чүлдүмнерниң ажылгыр, кежээ өг-бүлези алды ажы-төлдүг, оларның беш дугаары Май-оол Монгуш эмчиниң дээди эртемин чедип алгаш, төрээн чуртундан ыракта чурттап, ажылдап чорууру бо. Уран хол угун салгаар дижир. Абакан хоорайда тыва омактыг эмчи адазының шеверин дөзээн. Аскиз талазында он беш дөрбелчин метр шөлде ийи каът бажыңныг, чунар-бажыңы база бар, огородунда ногаазын тарып турар, садтыг, девискээри ногаан оът-сиген-биле чаттынган, ажылгыр, кежээ улустуң чурттап олурары хериминден-не илдең болур чүве. Шевер Чүлдүмнүң оглу болгаш хериминиң, бажың-балгадының шевергини кончуг, онза чорду. Өөнүң ишти Лариса Алексеевна огородунга ногаа аймаа, чадаң үнүштер, кат сыптарын тарыырынга дендии ынак, ол чок болза шуут олуруп шыдавас деп база немей чугааланды. Оон аңгыда дачазы база бар, аңаа картофель олуртуп келгеннер.

Чеже-даа тыва, хакас интернационалчы өг-бүле-даа болза, бот-боттарының чүдүлге сүзүктүг чаңчылдарын сагып чоруурлар. Май-оол Чүлдүмович чылдың-на Бурятия чедип, Дацан хүрээзинге тейлеп, чүдүп баар чаңчылдыг. Бажыңында Будда бурганның чурук-хөрүүн азып алган, баарында аъш-чеминиң дээжизин өргүп салып турар. Тыва езу-чаңчылын утпайн сагып чоруур, амыдыралга чүткүлдүг, шудургу кежээ, ажыл-ишке төлептиин бадыткаан болгаш хакас чоннуң хүндүткелин чаалап алган. Самына эдээнде чыдар Сүт-Хөлден арга-дуржулгазы байлак эмчиниң алдар ады Хакасияда бедик болгаш чоргааранчыг-дыр.

Ася Тюлюш.

 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.