1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

САРЫГБАЙЛАРНЫҢ ӨГ-БҮЛЕЗИ

ИХЯ-ныӊ шугумунга назынында бараан­ бо­луп, бо хүнге чедир чы­мыш­тыг ажыл-иште үре-түӊнелдиг, шаӊнал-мак­талдыг ажылдап чоруур Иштики албанныӊ полковниги Орлан Эвитович, юстицияныӊ подполковниги Долаана Кызыл-оол­овна Сарыгбайларныӊ өг-бүлезиниӊ таваа 32 чыл бурунгаар тургустунган. Ооӊ төөгүзү – чаптанчыг, солун, узун….
1979 чыл. Чадаананыӊ №3 школазы. Шаган-Арыгдан келген 6-гы классчы Орлан, Шамбалыг суурдан келген 5-ки классчы Долаана школаныӊ хөй-ниити ажылдарыныӊ, спортчу маргылдааларыныӊ, оюн-тоглаа көргүзүглериниӊ эӊ-не идепкейжилери – кады чарылбас эжишкилер турган. Оон-бээр бот-боттарын чоок билчип, быжыг найыралдыӊ одаа оолдуӊ, кыстыӊ аразынга хөрлээленгеш, харын-даа сонуургалче шилчип, ынакшылдыӊ бедик күжү Сарыгбайларныӊ чараш өг-бүлезин тургускан. Долаана Кызыл-ооловна школачы чылдарынче хая көрнүп, чылыг сактыышкыннарны чугаалап орда, ооӊ арнында чайнаан хүлүмзүрүү чаштарныӊ сеткили дег арыг, кем чок болду. «Ийи аӊгы черлерден чедип кээп, чаӊгыс чылын чаӊгыс школага өөрени бергенивис, чаӊгыс салымны тудар дээн аксывыс-кежии турганы боор» – деп, Долаана Кызыл-ооловна баштак аян-биле чугаалады. Кажан ынак эжи Орлан школазын дооскаш, шериг албан-хүлээлгезин эрттирер дээш чоруптарга, аныяк ава дун ийис оолдары – Чингис биле Айдысты чиигеп алган. Ийи чылдыӊ дургузунда аныяк ада-иениӊ аразынга чагаалар шуужуп, ынакшылдыӊ күжү оон-даа улгатканы чугаажок…
Чаа тургустунуп турар өг-бүле эртем-билиг чедип алыр шиитпирни үндүргеш, ийи аӊгы өөренип чорупканнар. Орлан Эвитович Омск хоорайныӊ милицияныӊ дээди школазынче, а Долаана Кызыл-ооловна Кызылдыӊ башкы училищезинче дужаап киргеш, чедиишкинниг дооскаш, тускай эртемнерниӊ дипломнарын холга тудуп, эл-хол чоннуӊ аразынга амыдыралдыӊ делгем  ак оруунче шымнып киргеннер.  
Аныяк лейтенант Орлан Сарыгбай эрге-хоойлу адырынга баштайгы базымын Эрзин кожуун­га истекчилеп эгелээн. Оон тускай даалга езугаар ыраккы Мөӊгүн-Тайга кожууннуӊ иштики херектер килдизинге ажылдаан. Долаа­на Кызыл-ооловна уруглар садынга кижизидикчи башкыдан, суурнуӊ чагыргазыныӊ секретарь-машинизи кылдыр ажылдап чорда, албан-езу-биле Орлан Эвит­овичини Сүт-Хөл кожуунче ажылдаары-биле чоруткан. Сүт-Хөл кожуун аныяк өг-бүлениӊ салым-чолун чаӊгыс угланыыш­кынныг чымыштыг иш-биле доӊнаштырган. Орлан Эвит­ович өөнүӊ иштиниӊ кандыг-даа ажыл-ишке, бергелерге торулбас аажы-чаӊын билир болгаш, милиция шугумунга ажылдаа­рын сүмелээн. Оолдарыныӊ ачазыныӊ бүзүрелин Долаана Кызыл-ооловна база катап чаа­лап ап, Барнаулдуӊ юридиктиг институдун бот өөредилге-биле дооскаш, өөнүӊ ээзи-биле эрге-хоойлу органнарында бо хүнге чедир ажылдап чоруурлар. Бо өг-бүле Тываныӊ аңгы-аңгы булуӊнарынга ажылдаан — Эрзин, Мөӊгүн-Тайга, Сүт-Хөл, Чөөн-Хемчик, Тес-Хем дээш салаа базып санап болур. Амгы үеде Орлан Эвитович РФ-тиӊ ИХЯ-ныӊ «Таӊды» кожууннуӊ муниципалдыг кезээниӊ оралакчы даргазы, Долаана Кызыл-оол­овна ТР-ниӊ ИХЯ-ныӊ Истелге эргелелиниӊ улуг истекчизи болуп ажылдап чоруур.
Өг-бүлениӊ төөгүзүнде бир кайгамчыктыг болуушкун бар. 1996 чылда Орлан Эвитовичини Москва хоорайда РФ-тиӊ ИХЯ-ныӊ Удуртуп-башкарар академиязынче өөредир деп айтыышкын үнген. Өг-бүле аразында сүмелешкеш, шупту деӊге чоруур деп шиитпирни хүлээп алгаш, Москваже аъттаныпканнар. Хеймер оглу Аир ынчалдыр Москвага төрүттүнген. Хары черге амыдырап, өөренири берге-даа бол, адага өг-бүлезиниӊ деткимчези, ынакшылы бергелерни чиик-чаагай ажып эртеринге дузалыг болган. 
Сарыгбайларныӊ ожук дажы дег үш оолдары ада-иезиниӊ амыдыралче чүткүлдүүн кара чажындан көрүп өскен болгаш, бедик мөзү-бүдүштүг кижилер болган. Улуг оолдары Чингис, Айдыс кайызы-даа юрист эртемниг болза-даа, хууда сайгарлыкчылар болганы онзагай. Хеймери Аир – кырган-ачазы, милицияныӊ подполковниги чораан Эвит Салчаковичиниң болгаш ачазыныӊ доосканы Омск хоорайныӊ милицияныӊ дээди школазыныӊ (амгы ады РФ-тиӊ ИХЯ-ныӊ Омск хоорайда академиязыныӊ) 3-кү курузунуӊ курсантызы.  
«Алызында черле кыс уруг­луг болуксап чораан бис. Ам ол күзеливис бүткен. Дыка-ла чаптанчыг, чазык, амыдыралче чүткүлдүг келиннерлиг болдувус. Бир кеннивис база истекчи болган, өскези эмчи сестразы. Уйнуктарывыс көстүп келирге, ол дег кызыгаар чок аас-кежик турбас болду. Амдыызында ийи кыс, 1 оол чаптанчыг уйнук­тарлыг бис. Улуглары 7 хар­лаар, бичии уруувус 1 хар ажып чоруур. Оларны боттарыныӊ ада-иезинден-даа харамнаны бээр-дир бис. (Каттырар). Ажыл шагы төнүп турда, бажыӊче эвес, уйнуктарывысты чассыдарынче далажыр бис. Уйнуктарывыстыӊ ажы-төлүн карактажыр аас-кежиктиг болуулу дээш, өөм ээзи-биле кадыывысты камнап, шинчилгелер, хыналдаларны баш удур эртип, спорт-биле харылзаавыс үспейн чоруур бис» — деп, юстицияныӊ подполковниги кырган-ава чугаалады.  
Өг-бүле хостуг үезинде концерт-шии көөрүнге, арыг агаарга дыштанырынга кончуг ынак. Ылаӊгыя тыва хүрештиӊ аарыкчылары, мөгейикчилери болганындан, чаңгыс-даа катап хүреш көрбейн барганын сагынмастар болду. Тываныӊ Чаан мөгези Сайын-Белек Тюлюштуӊ аарыкчылары. 
Полковниктиӊ кылган аъш-чеми – өг-бүлениӊ кайы-даа кежигүнүнге деӊнеттинмес чаагай болур дээрзин Долаа­на Кызыл-ооловна сонуургат­ты. Өгнүӊ херээжен ээзи ба­за "алдын холдуг". Бодунуӊ со­нуургааны майыы-биле платье­лерни, юбкаларны даарап кедип алыр болду. Оон аӊгыда номнар номчуурунга улуг хандыкшылдыын база чажырбады. Үнген хүнге өрү тейлеп, даӊ бажында ажылдап үнерде бот-боттарынга чедишкинниг эки хүннү алгап-йөрээжири – Сарыгбайларныӊ хажыттынмас ыдыктыг чаӊчылы. 
«Бир дугаарында, кажан-даа, каяа-даа Кижи мен деп бедик адын черле сыкпазы кол. Ийи дугаарында, бот-боттарынга хүндүткелин, бүзүрелин кезээ шагда ышкынмазы чугула. Чүге дизе, чүгле хүндүткел, бүзүрелден ынакшыл, өг-бүле, чуртталга быжыг туттунуп турарын утпаза чогуур. Үш дугаарында, өг-бүлезин кижи кымдан, чүден артыкка бедик үнелеп, карак огу дег камнаары чугула. Амгы үениӊ аныяктарында телефонга хүннээр чоруктар көвүдээни хомуданчыг. Телефон дээрге кижиниӊ бодунуӊ хууда өнчүзү болган соонда, чеже-даа кады чурттаан эжи болза, чөпшээрел чок аӊаа дегбес ужурлуг. Аныяктарга улуг күзелим, өг-бүле деп эӊ-не үнелиг эртинеӊерни чүден артык камнап, кады чурттаан эжиӊерге хүндүткелдиг, арыг-шынчы болуруңарны күзээр-дир мен» — деп, Долаана Кызыл-оол­овна ханы угаадыглыг мерген сөстерни сөгледи. Арга-дуржулгазы бедик, сөс-домаа үлегерлиг бо өг-бүле белен эвес шугумда ажылдап чоруур аныяк-өскенге база билиг-мергежилин дамчыдып, оларга дуза кадарындан кажанда-даа ойталавас.
Эгиннеринде сылдыстар­ чай­наан, кежик-чолдуг өг-бү­леде арыг, шынчы ынакшыл, бүзүрел, шынчы чорук доозазы сиӊниккенин кижи магадап ханмас. Сагыш-сеткили арыг, спорттуӊ чоок өӊнүктери болганындан ындыг бе, Сарыг­байларныӊ кайызы-даа амгы назынынга дүүшпес аныяксыг. Ол бүгүнүӊ кол дөзү – арыг, шынчы чуртталганыӊ шаӊналы дизимзе, чазыг болбас. Бо чылын магаданчыг өг-бүле алдын назыннарын болгаш кады өг-бүле тутканындан бээр 25 чыл мөӊгүн куда найырын дүжүрерлер. Ынчангаш ак чолдуг өг-бүлеге ууттунмас кежик-чолду алгап йөрээп каалыӊар! 
Белекмаа Хертек,
ТР-ниӊ   ИХЯ-ныӊ 
Парлалга албаны. 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.