1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

СИБИРЬНИҢ ҮНДЕЗИН ЧОННАРЫ

Кожавыста Хакасияга июнь 30-июль 1 хүннеринде «Тун Пайрам» деп национал байырлал биле Сибирьниң үндезин чоннарының конференциязы демнештир эрткен.

 

«ТУН ПАЙРАМГА» КИРИШКЕНИВИС

 

Кожавыста Хакасияга июнь 30-июль-1 хүннеринде «Тун Пайрам» деп национал байырлал биле Сибирьниң үндезин чоннарының конференциязы демнештир эрткен. 

Хакасия – Кемерово облазы, Красноярск край, Тыва болгаш Алтай Республикалар-биле кожаланчып чыдар регион. Делгем хову-шынааларны кежилдир Енисей хемивис агып бадып чыдар. Орус, хакас болгаш өске-даа омактыг чоннарны каттыштырып турар хемивис-ле болгай. Республиканың төвү Абакан арыг-силиг, чуртташтыг, хүнден хүнче улам-на хөгжүп орар ­хоорай. 

А Саян дагларының соңгу-барыын эдээнде чурттап турар хакастар боттарының езу-чаңчылдарын сагывышаан, национал байырлалдарын эрттирип чаңчылчаан. Оларның эң-не чырык болгаш ынак байырлалдарының бирээзи «Тун Пайрам» дээрге ак сүдүн, ак чемин өргүп демдеглээр байырлал дээрзин билип алдывыс. Кадыг-шириин кышкы сооктардан мал-маганын хүр-менди кыш ажырып алгаш, чазын төрээн малының баштайгы сагган ак сүдүн онзалап байырлаар улус-тур. Мындыг онзагай байырлалын 40 чыл бурунгаар эрттирип эгелээш, ам бо хүнге чедир уламчылап чо­руур чон-дур. 

Үндезин чоннарның конференциязынга киржип барган Тываның Херээженнер эвиле­линиң төлээлери база бо байырлалга киржир аас-кежиктиг болдувус. Национал байырлалдың ажыдыышкыны дендии солун. Ылаңгыя аъттарлыг чыскаалы онза-ла-дыр, мунукчулары чаң­гыс аай идик-хептиг. Байыр­лал­дың хемчеглери аңгы-аңгы шөлдерге дыка эки эрткен. Хакасияның районнарынга элээн­ улуг девискээрлерни айтып каан база ол-ла турар шөлүнде аъш-чемин, шеверлээн, дарганнаан суй белектерин делгеп салып алган. «Хакас чоннуң бо байыр­лалында эки чаңчылдар бар-дыр» — деп, Алдын-кыс Комбу эскерип чугаалады. Тывадан барган Херээженнер эвилелиниң төлээлери база угулзалап, шеверлээн ажылдарын, Мөген-Бү­рен бүдүрүлгезиниң ажылдакчылары Мария Хертек, Ольга Ооржак сарлык сүдүнден ак чемни, дүктен аргаан чылыг хептерни делгээннер. 

Байырлалдың база бир солун кезээ — биче-буурай чоннарның солун концерти болду. Тыва чоннуң катаптаттынмас хөөмей-сыгыдын аныяк артист Шонча­лай Ооржак-Чооду күүседи бээр­ге, Тываның бедик даглары, ар­жаан-суглары каракка чуруттунуп кээр, чоргааранчыг. Көрүкчүлер диңмиттии-биле адыштарын часкап турдулар. Черле ынчаш тыва чон дендии уран талантылыг, ус-шевер, чечен-мерген улус-тур деп чүүлдү Тывадан барган делегация ба­йырлалда чыылган чонга көргүзүп кайгаткан. Ооң соонда-ла алтайлар, шорлар, телеуттар тывалар-биле чурукка тырттыржып шаг болдулар.

Аскиз районнуң девискээринде көктүг-шыктыг Сагай шөлүнге болган байырлал соонда Тыва, Кемерово, Красноярск, Барнаулдан барган аалчыларны Таштып суурнуң чоогунда «Сюгеш» турисчи баазага аппарып дыштандырды. 

 

СИБИРЬНИҢ ХЕРЭЭЖЕН ЧОНУ

 

Июль 1. Эрткен үеже эглип көөр болза, Сибирьниң биче-буурай чоннарының төөгүзү солун. Ажыл-агыйы, көшкүн амыдыралы, дүрзү-хевири-даа, чаңчылдары-даа дендии дөмей. Калбак, делгем Сибирьни дур­гаар хакастар, шорлар, тывалар, буряттар, якуттар, алтайлар, телеуттар, долгааннар, сибирь татарлары чурттаан. Олар бот-боттарының аразында дендии быжыг харылзаалыг дээрзин бо конференция база катап бадыткады.

Бо удаада Хакасияның Алдынай аттыг Херээженнер эвилели Сибирьниң үндезин чоннарының херээженнерин чыып, солун конференцияны эрттиргеннер. Ук хемчегге Сибирьниң ырак-чоокта булуңнарындан шорлар, алтайлар, тывалар, хакастар, телеуттар боттарының арга-дуржулгазын таныштырып келгилээн. Таштып суурнуң 16 дугаар профессионал училищезиниң коллективи аалчыларны чылыы-биле уткуп, хүлээп алганнар. 

Эге баштай-ла конферен­цияның киржикчилеринге Таштып районнуң баштыңының оралакчызы Георгий Тодинов, Хакасияның национал херектер сайыды Михаил Побызаков, РФ-тиң Федерация Чөвүлелиниң кежигүнү Валентина Петренко, Хакасияның «Алдынай» херээ­женнер эвилелиниң президентизи Татьяна Майнагашева болгаш өске-даа удуртукчулар байыр чедирип, чылыг сөстерни чугаа­лаан. А хакас артистер боттарының дылынга ырлап-шоор­лап, шү­лүктеп тургаш, концерт көргүзүүн база бараалгаттылар.

Байыр чедириишкининге улаштыр Тываның төлээлери Ольга Дондуй, Алдын-кыс Комбу, Валентина Нурзат, Марта Иргит олар база Тываның Херээженнер эвилелиниң даргазы Людмила Салчак тыва чоннуң өмүнээзинден чылыг сөстерни чугаалап, моон-даа ыңай быжыг харылзаалыг болурун күзевишаан, белек-селекти сөңнээннер. 

Оон улай-ла Тываның херээженнер шимчээшкининиң хоочуну, РФ-тиң болгаш ТР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы, хөй-хөй шаң­нал макталдың эдилекчизи, ам­гы үеде Тес-Хем кожуунда Куран арбанның даргазы Алдын-кыс Комбу «Куран – мээң ынак булуңум» деп илеткелин делгереңгей таныштырганы онза солун болду. Бодунуң төрээн дылындан аңгыда орус дылга тергиин чугаалаарга, чоргаарланып олурдум. Тыва чоннуң алдар адын ол хире бедик деңнелге көргүзүп, таныштырып кааны черле демдеглексенчиг-дир.

Куран арбаны ажыл-агыйы, хөй-ниитичизи-биле республикада диңмиреп турар булуңнарның бирээзи. Бо бүгү мындыг мурнакчы ажыл-херек удуртуп-баштап турар даргазындан кончуг хамааржыр. Арбанның даргазы Алдын-кыс Чамзы­рын­овнаның үлүг-хуузу канчаар-даа аажок улуг. «Куранның энелери» деп ансамбльди үндезилеп тур­гускаш, рес­публиканың суур­ларынга солун концерттерин бараалгадып турар. Арбанның чурттакчылары мал-маган тудуп, кат-чимис, тоорук чыып, ажыл-агыйын кылып келген. Черле ынчаш куранчыларның амыдыралын, ажыл-херээн шуптузун «дириг чурукка» тырттыргаш, конференцияның киржикчилеринге көргүспүшаан, таныштырганы онзагай деп үнелеп көрдүм. 

Тываның дугайында дың­нааш, кинону көргеш-ле, аалчылар дендии сонуургаан. Илеткелчиге тергиин деп үнелелди берип, Хүндүлел бижик-биле шаңнадылар. Абаканның "СТС" телеканалының ажылдакчылары Алдын-кыс Комбудан айтырыглар салып, тырттырып-даа алды. Алтайдан келген аалчылар база-ла сонуургап, Куранга чеде бээрин дыңнатканнар. Өске-даа аалчылар сонуургап айтыртынып шаг болдулар. 

Ооң соонда моон барган Тере-Хөлдүң төлээзиниң илеткели база солун болган. Енисейни дургаар кыргыстар чурттап чораан. Бис база кыргыс уктуг чон-дур бис дээрзин ол илеткелден билип олурдум.  

А национал идик-хептиг чаңгыс черде чыглып келген хакас, алтай, тыва, телеут, шорлар деп биче-буурай чоннар бир тускай көзүлдү. Боттарының дугайында база таныштырып, сонуургаттылар. Хакастарны сонуургаар болза, бо респуб­ликада чурттап турар чоннуң чүгле 11 хуузу хакас чон болуп турар. Хөй кезии орус омактыг, оларның аразында каш санныг хакастар, харын-даа мырыңай кээргенчиг-даа ышкаш сагындырар. Телеуттар Кемерово облазының мурнуу талазында Новокузнецкиде болгаш бичежек көдээ суурларда 2 муң 500 хире кижи бар. Алтайлар 71 муң ажыг, оларның чүдүлгези хамнаашкын биле сарыг шажын. Россияда сарыг-шажынчы дөрт чон бар, тывалар, буряттар, калмыктар база алтайларның чүгле чамдыы­зы. Шорлар Барыын Сибирьде, Кемерово облазының аңгы-аңгы районнарын дургаар чурттап турар чон. Оларның саны 13 муң. Кол-ла чүдүлгези хамнаашкын. Бо конференцияда киржип келген биче-буурай чоннарның төлээлери боттарының ажыл-ижин, төрээн чуртун кончуг тодазы-биле чу­гаалап берип турдулар.

Түңнеп чугаалаарга, моон-даа соңгаар Сибирьниң үндезин чоннары мынчаар демнии-биле шуулганнарны, чыыштарны эрттирип турар болза эки-дир деп, Тывадан барган төлээ арга-сүмезин кадып чугаалаан. Бо чылын Хакасияга эрткен болза, келир чылын дараазында регионнар Кемерово, Тыва, Алтай дээш чоруп каар дээни база шын санал-дыр. Шынап-ла, Сибирьниң үндезин биче буурай чоннары мындыг демниг болгаш чаагай чаңчылдарын, чараш национал найырын эрттирип чаңчылчааны онзагай чорду.

Ася Тюлюш.

Авторнуң тырттырган чуруктары.

Кызыл – Абакан – Аскиз – Таштып – Абакан – Кызыл.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.