1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

"СОВЕТТИГ ТЫВАНЫҢ ҮЕЖИЛЕРИ"

Чаа ном

Библиография херээ культура хөгжүлдезиниң бир чугула адыры. Ооң кол сорулгазы – хамаарышкан күрүнезиниң девискээринге үнген ном-деп­терни, солун-сеткүүлдү док­таамал бүрүткеп, ол бүгүнү тускай даңзы ёзугаар чыып, чонга таныштырып, чырыдары. Бо онзагай чугула библиографтыг айтырыгны Тыва күрүнениң каттышкан парлалга чериниң даргазы чораан С.К. Самба-Люндуп 1944 чылда көдүрген. Ол талазы-биле Тываның күрүне архивиниң 2 дугаар шыгжамырында ТАР-ның Сайыттар Чөвүлелинге киирген бижии (ф1.х.1611) бадыткап, кадагалаттынып чыдар. Келир үени каш чыл бурунгаар көрген улуг өгбевистиң бо көдүрген айтырыы тургустунгандан бээр бо чылын 75 чыл болган-дыр. Мындыг берге, узун орук дугайында библиографтар нарын шинчилел ажылдарны чорутканы чугаажок. Ол дээрге аңгы, делгем тема-дыр. А бөгүн мээң бижиксээн чүү­лүм – ТР-ниң Алдан-Маадыр аттыг национал музейниң 90 чылдаанынга база Тыва АССР-ниң ССРЭ-ге эки тура-биле каттышканының 75 чыл оюнга тураскааткан юбилейлиг хемчег дугайында.
ТР-ниң Культура яамызының база А.С. Пушкин аттыг Национал библиотеканың ажылдакчылары демнежип алгаш, «Тыва Республиканың Алдан-Маадыр аттыг Национал музейи – 90 чыл: төөгүзү болгаш амгы үези» (1929-2018гг.) (харысаалгалыг редактору К.А.Бичелдей), «Советтиг Тываның үежилери» (тургузукчузу А.О. Халбаажык) деп библиографтыг айтыкчыларны чырыкче үндүргени дээрге, улуг харыысалгалыг ажыл. Бо кайгамчык ажылдар төөгүчүлерге, археологтарга, этнографтарга, краеведтерге база Тывавыстың төөгүзүн шинчилеп чоруур даштыкы-иштики эртемденнерге, студентилерге, школачыларга улуг белек-тир.
Бо сайзыраңгай электроннуг депшилгелиг үеде бичии уруглар, школачылар кончуг сонуургак, угаанныг – бүгү чүүлдү сайгарар, шинчи­лээр бедик билиглиг дээрзин Тыва телерадиокомпанияга, сөөлүнде школаларга «Аныяк коррес­пондент» деп бөлгүмге башкылап ажылдааш, билдим, көрдүм. Ынчангаш аныяк тыва салгал талыгыр-ла баар дээрзин бадыткаар мен. Чамдыкта оларга ак адааргал-биле чоргаарланып, «чүге, бо үеде төрүттүнмээн кижи ирги мен» деп бодай-даа бээр мен.
Чоокта чаа найысылалы­выс­тың мурнуу микрорайонунда, уругларның К.И.Чуковский аттыг ном саңынга солун ужуражылгаже кезек үе-чергелеривисти чалаан. Ном саңының ажылдакчызы мени мырыңай автобус доктаар черден уткуп алды. Ол дээрге, улуг өгбелеринге сагыш човаашкынның демдээ – культуразының бедик деңнели-дир. Чыылган бичии өргээвистиң чаражын: чырык, чылыг! Оларның ээлериниң эвилең-ээлдээн, шупту чаңгыс аай национал хептиг! Мындыг магалыг булуңну номга сонуур­галдыглар ары өө дег үглеп турбайн канчаар.
Ол хүн «Советтиг Тываның үежилери (1944 чылдан бо хүнге чедир)» деп номнуң «доюнче» чалаткан болдувус. Ында Советтиг Тываның сайзыралынга улуг үлүг-хуузун киирип чораан 1944 чылда төрүттүнген янзы-бүрү мергежилдиг 29 кижиниң дугайында база оларның солун-сеткүүлдерге бижээн ажылдарын бүрүткээн дептер болду.
Бо удаада дөрт кижи келген болдувус. Ол дээрге, ТР-ниң эрге-хоойлу камгалаар шимчээшкинниң удуртукчузу А.Н.Переляева. Августа Николаевна бөдүүн чоннуң эргезин камгалаар талазы-биле чеже-чеже ажылдарны чорутпады дээр. Мен безин «Элээдилер болгаш хоойлу» деп радиодамчыдылгага та чеже интервью албадым дээр.
ТР-ниң алдарлыг ажылдак­чызы, ССРЭ-ниң улус өөредил­гезиниң тергиини Валентина Бегзиевна Монгуш. Бо чажыдым-биле мырыңай март айда, ол 10-да, мен 12-де төрүттүнген болдувус. В.Б. Монгуш тыва ёзу-чаңчылдар, ону амыдыралга боттандырар дээш бөгүнге чедир могаг-шылаг чок ажылдап чоруур кайгамчык чечен-мерген сөстүг, тыва дылдың неп­тередикчизи, төрээн Тыва­зының чараш бойдузун аныяк-өскенге чедимчелиг тайылбырлап чоруур, бүгү Тывага ат-алдарлыг улуг башкы. Ооң «Кыстың онзагайы», «Ава – адап ханмас үнелиг сөс» дээн улуг ажылдары амгы башкыларга ёзулуг деткимче. Аңаа дая­нып, бүгү школаларда, уруг­лар садтарында ажыл неп­тереп эгелээн дээрзин мага ханып, чоргаарал-биле демдег­лээр мен.
Дөрткү аалчы: Виктор Саая­евич Дандар – ТР-ниң алдарлыг ажылдакчызы. Хоочун агроном, Чөөн-Хемчик, Бай-Тайга, Тес-Хем кожууннарга көдээ ажыл-агый эргелелиниң началь­нигинге, соонда ТР-ниң Чер ко­ми­тединиң удуртукчузунга чедир ажылдаан үе-чергем болду. Бо чымыштыг ажылындан аңгыда ол респуб­ликада билдингир шүлүкчү, кол жанры – басня. Ооң шүлүктерин оолдар, уруглар төрээн чогаал кичээлдеринден өөренгеш, шээ­жилел-биле номчуурунга ынак дээрзин башкарыкчы Раиса Аркадьевна демдегледи.
75 артты ашкан, үе-биле деңге баскан хоочуннар бистер, ажыл-иживис, амыдырал-чуртталгавысты саат чок таныштырып, хөөрешкенивис соонда, хүндүлээчел библиотекарь уругларывыстан ак кадак биле көрүксээнивис дептерни холга тудуп, белек кылдыр алдывыс. Аалга келген кижи аяк эрии ызырар дээр, оларның сарыг шайын аартап, амданныг аъш-чемин чооглап, тарадывыс.
«Советтиг Тываның үежи­ле­ри» деп чаа ном үнген ду­га­йын билбээн болганымда, бажыңга келгеш-ле, ооң арыннарын четтикпейн ажып көрдүм. Ында хар-назыны улгады-даа берзе, Тывавыстың ырак булуңу Мөң­гүн-Тайгада ам-даа удуртукчулап, чүгле Тыва эвес Россияда безин рес­публикавысты алдаржыдып чоруур чажыдым — Өшкү-Саар Аракчааевна Ооржакты, Тываның сураглыг эмчилери: З.К. Бадыргы, А.М.Ламажаа, Б.Ө. Монгуш, В.П. Насюрюн. Тыва Республиканың удуртур органнарынга ажылдаан: З.Н. Сат, Б.С. Шыырап, эртем талазы-биле Т.Б. Бүдегечиевна, М.А-Х. Ондар, Ч.Т. Сагды, Л.С. Зорина, чогаалчылар: А.А. Даржай, Ч.С.Куулар, А.М. Монгуш, культура болгаш уран чүүл, архив талазы-биле Б.М.Кенеш, К.О. Дончи-оол, В.С. Тока, Г.А. Баглаева олар база Тыва радиотелевидениениң идепкейлиг авторлары, оларның чамдыктары-биле эгин кожа кады ажылдап келген коллегаларым болду.
Чаңгыс үеде Советтиг Тываның сайзыралынга үлүүвүс киирип, харам чок­­­­­ка ажылдап келген үе-черге эштерим– 1944 чылда төрүттүнген өөрүмге чоргаарланыр мен. Бо кайгамчык дептерже бисти киирип, бижээн ажылдарывысты мөөңнеп кылганы дээш, бо өөрүм мурнундан утка-шынарлыг бо солун хемчегни чоруткан, ажылынга чүрээ-биле бердинген тывынгыр, сагынгыр, чогаадыкчы соруктуг библиотекарларывыс: Л.А. Ховалыгга, Ө.Д. Амыр­митке, Р.А. Санчайга, С.М. Ооржакка, С.Б. Лопсанга, кайгамчык дептерниң тургузукчузу Алевтина Халбажыкка база Кызылдың уран чүүл колледжиниң «Хамнаарак» ансамблинге, ооң башкызы Дандар Сарыглар оларга мөгейип, шуптузунга бүгү-ле чедиишкиннерни күзедивис.
Светлана ДАНЗЫН-ООЛ,
хоочун журналист.
https://vk.com/shyn93?w=wall515116218_576%2Fall
https://www.facebook.com/shyntuva/posts/2654575334621522

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.