1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

СОЛДАТ ТААКПЫ ХАВЫ

Кым-даа, чүү-даа уттундурбаан

СОЛДАТ ТААКПЫ ХАВЫ

Чеден сес чыл бурун­гаар июнь 22-де эртенгиниң 4 шакта фашистиг Германия Совет Эвилелинче оор езу-биле халдап кирген. Ада-чурттуң Улуг дайынының төнмес-батпас каргыштыг 1941-1945 чылдары ынчаар эгелээн.

Бо дайынга сая-сая кижилер амы-тынындан чарылган. Бистиң өгбелеривис деңнеп четпес аар өртек-биле ыдыктыг тиилелгени чаалап ап, келир үениң салгалдарынга тайбың-чаагай чуртталганы сөңнээн. Ынчангаш июнь 22-ни сактыышкынның болгаш кажыыдалдың хүнү кылдыр док­тааткан. Бо хүнге тураскааткан хемчеглерни 1996 чылдан тура бүгү Россияда демдеглеп эрттирип турар.

Июнь 22. Дүштекиниң 12.00 шак. Аяс дээрде чаңгыс-даа булут чок. Ада-чурттуң Улуг дайынынга маадырлыы-биле амы-тынындан чарылган да­йынчыларны сактып, чечектер салыр езулалга киржири-биле улуг-биче чон Кызылдың Тиилелге шөлүнге мөңге оттуң турас­каалынга чыг­лып келген.

Тыва Республиканың шериг комиссары Николай Фран­цевич Ада-чурттуң Улуг дайы­нының эгелээнинден бээр 78 чылынга турас­кааткан митингини ажыткан. Россия биле Тываның ыдык ырылары чаңгыланган соонда, Ада-чурттуң Улуг дайынының маадырларының эрес-дидим чоруун сактып, кажыыдалдың минутазын чарлаан. Дайынның  хоочуннары, оларның ажы-төлү, ТР-ниң Чазааның төлээлери, ТР-ниң Дээди Хуралының депутаттары, Кызылда 55-ки тус­кай мото-адыгжы (даг) бригадазының шериглери, Кызылдың хүндүлүг хамаа­тылары, аныяк армейжилер болгаш өске­лер-даа мөңге оттуң баа­рынга дээрбектей өрээн чечектерни болгаш кызыл гвоздикаларны салган.

Тыва Бүгү-российжи шериг-патриотчу «Адыш иштинде сактыышкын» деп акцияга бо хүн каттышкан. Чечектер салыр езулал соонда Ада-чурттуң Улуг дайынының хоочуну Георгий Абросимов, ТР-ниң Чазааның Даргазының оралакчызы Органа Натсак, Тыва Республиканың шериг комиссары полковник Николай Францевич, Кызылда 55-ки тускай мото-адыгжы (даг) бригадазының командири полковник Рамиль Ибатуллин, Каа-Хем суурнуң 2 дугаар школазының аныяк армейжилер отрядының командири Анзор Монгуш Ада-чурттуң Улуг дайынының маадырларынга тураскаалдың эдээнден адыш ишти хоюг черни солдат таакпы хавынче киир урар езулалга киришкен.

Камгалал яамызының док­тааткан чуруму езугаар ук езулалга албан Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчизи азы салгалы, чазак-чагырга төлээзи база бир аныяк армейжи киржир ужурлуг. А гарнизон начальниги дайын маадырларының тураскаалының эдээнден алган адыш ишти хоюг довуракты солдат таакпы хавынче чыггаш, шериг комиссарынга хүлээдир. Шериг чуруму езугаар Кызылдың гарнизон начальниги Рамиль Ибатуллин шериг комиссары Николай Францевичиге солдат таакпы хавын дамчыткан соонда, езулал доозулган.

“РФ-тиң Камгалал яамызы­ның саналдааны «Адыш иштинде сактыышкын» деп Бүгү-российжи шериг-патриот­чу акция­га бо хүн катчып турарывыс бо. Ук акция чүгле Кызылда эвес, а Россияның маадыры, камгалал сайыды Сергей Шойгунуң чурту – Чөөн-Хемчик кожууннуң Чадаана хоорайга, Улуг-Хем кожууннуң Шагаан-Арыг хоорайга, Барыын-Хемчик кожууннуң Кызыл-Мажалык суурга, Тес-Хем, Каа-Хем, Бии-Хем, Таңды кожууннарның төптеринге эрткен. Солдат таакпы хаптарын шериг комиссариа­дынче дужаар. Бис Төп шериг округунче ону дамчыдар бис. Шериг округ бүрүзү Россияның Чепсектиг күштериниң Кубинка хоорайда «Патриот» парыгында туттунуп турар Кол ордузунда төөгү-мемориалдыг комплекске дайынчыларның адын мөңгежидери-биле дамчыдар. Бо дээрге улуг ужур-уткалыг болгаш харыысалгалыг хүлээлге.

«Патриот» парыгында туттунуп турар Кол ордуну Улуг Тиилелгениң юбилейлиг 75-ки чылында ажыдар. Парктың девискээринге «Сактыышкынның оруу» деп Ада-чурттуң Улуг дайынының 1941-1945 чылдарда киржикчилериниң сая-сая фото-чуруктарын киирген интерактивтиг галереяны тургузар” – деп, акцияның ужур-утказын Николай Францевич тайылбырлады.

Фронтучу Георгий Абросимов Ада-чурттуң Улуг дайынының эгелээниниң дугайында медээни 15 харлыында тараа шөлүнче бар чыткаш дыңнаанын сактып чугаалаан. “Дүүн дайын эгелээн! Бисче японнар халдаан!” – деп, кожам оол кудумчуда алгырып халып турар. Ол ынчан дайын дугайында медээни шоолуг-ла херекке албайн, улаштыр оруум­ уламчылап чорупкан мен. Тараа шөлүн часкы тарылгага белеткеп, долузу-биле катап аңдаргаш, бажыңга бир неделя болгаш кээримге, бистиң чуртувусче японнар эвес, а фашистер халдаанын ынчан билген мен. Ийи чыл эрткенде, 17 харлыымда фронтуже аъттандым. Дайынның коргунчуг чылдарын эрткен кижиге ол үеже хая көрнүп база катап сактыры дыка берге-дир. Дайын шөлүнге бажын салган элээди солдаттар кезээде аныяк маадырлар болуп чүректеривиске артар” – деп, хоочун фронтучу сагыш-сеткили-биле үлешти.

Кежээкиниң 22.00 шак. Тии­лелге комплекизиниң мөң­ге оттуг тураскаалынга сак­тыыш­кынның чулазын кыпсыры-биле чон хөйү-биле чыглып келген. 1941 чылдың июнь 22-де, дайын эгелээн хүнде, Тыва Арат Республиканың X Улуг Хуралының ээлчеглиг съездизинге делегаттар фашистиг Германияга дайынны чарлаар дугайында шиитпирни үндүрген баштайгы даштыкы күрүне болган. Дайын чылдарының үезинде республиканың чону Совет Эвилелинге бүгү талазы-биле дузазын көргүскен. Кызыл шериглерниң одуруунга Тыва Арат Республикадан муң-муң совет хамаатылар, оларның иштинде тыва эки турачылар сеткилиниң кыйгызы-биле да­йылдажып турган. Эрес-ди­дим маадырларны чаңгыс чер-чурттуглары сактып, чүс-чүс чуланы кывыскан. Чыл келген тудум киржикчилерниң саны немежип, көвүдеп турар. Оларның аразында чаш ажы-төлдүг өг-бүлелер болгаш аныяк-өскенниң хөй болганын демдеглеп каары чугула. Чүге дээрге Ада-чурттуң Улуг дайыны­ның коргуш-сыныш чок солдат­тарының чырык ат-алдарынга шынчы болуп, оларның маадырлыг чоруунуң дугайында сактыышкынны келир үениң салгалдарынга арттырар ужурлуг бис.

Каржы-дошкун, аш-чуттуг, түрегделдиг дайын чылдарында амы-тынындан чарылган база бо хүнге чедир чурттап четтикпейн барган солдаттарывыска мөгейдивис. Бистер маадырларны сактып чоруур болзувусса, олар кезээ мөңгеде дириг артар.

Шончалай  ХОВАЛЫГ.

Даян Дансюрюн, Виталий Шайфулинниң  тырттырган  чуруктары.

 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.