1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

СОНУУРГАЛЫ ХӨЙ ТАЛАЛЫГ

Оюмааның алыс чурту Чадаана, аңаа школа дооскан. Дыка хөй тыва өг-бүлелерде ышкаш, ийи акылыг, ийи угбалыг (бирээ­зин азырап алган), бир кыс дуңмалыг болгаш алышкылар, угбашкылар аразының найыралы быжыг харылзааларынга өзүп келген. Ындыг болганындан, бичии уруглар-биле ажылдаар кижизидикчи башкы мергежилин шилип алганы душ болбаан. Ооң ава-ачазының мергежилдери база уруг­лар-биле холбашкан, ачазы орус дыл болгаш тыва дыл башкызы чораан, авазы педиатр эмчи. Харалаан, ада-иези уйнуктарын-даа азыражып четтикпээннер, улуг назылаваан-даа үезинде өске өртемчейже чоруй барганнар. Ам канчаар,­ оларның чырык черде арттырып каан ажы-төлү ада-иезиниң эки үлегери-биле төлептиг ажылдап, чурттап чоруурлар.
Чоокта чаа, февраль айда Оюмаа Шүңней «Чылдың кижизидикчи башкызы» педагогиктиг мергежилдиң Бүгү-россия мөөрейиниң муниципалдыг эге чадазынга киришкеш, тиилекчи атты чедип алган. Аңаа Кызылдан 25 хар чедир 4 аныяк, оон улуг 6 кижизидикчи башкы киришкен. Оюмаа Олеговна 25 хар ажа берген болгаш, ийиги бөлүкке барган. Ол Кызылдың №1 «Золотой ключик» уруглар садының кижизидикчи башкызы. Садикти 2012 чылда ажыглалга киирген болгаш, эт-севи, оран-савазы эргилевээн, амгы үениң негелдези-биле бичии уругларга таарыштыр тудуп каан.
Школа соонда Кызылдың башкы колледжинче кирип алган. Ону уруглар албан чериниң кижизидикчи башкызы болгаш танцы бөлгүмүнүң организатору, хореограф мергежилдиг доос­каш, Кызылдың №1 садигинге ажылдай бергени ол. Ажылда­вышаан, Новосибирскиниң күрү­нениң педагогика университедин психолог мергежилдиг доозуп алган. 
Оюмаа Олеговна-биле чугаалажып олурарга, ооң ажылынга хандыкшылдыы, бичии уругларга ынаа дыка-ла илдең. Эгезинден-не хүлээп алганы 2-3 харлыг чаштарын ам ортумак бөлүкте «эккелген», ийи чыл бол­гаш оларны школаже үдеп доостурар. 
«Амгы үениң уругларының сайзыралы черле бедик-тир, мээң 10 харлыымда билбес турган чүүлдерим безин билирин эскерер-дир мен» деп чугаалаар. Садикте база школа ышкаш, өөредилгениң федералдыг күрүне стандарттарын киирген. Ол езугаар уругларны дыл сайзырадылгазынга эки белеткээр, математиктиг эге билиишкиннерни шиңгээттирер. Кичээлдер 20-25 минута иштинде эртер. Оюмаа Олеговна кичээл санынга кончуг кызымак белеткенир, уругларның сонуургалын тудуп албас болза хоржок. Боду база уруглар-биле деңге өөренип, номнар, сеткүүлдерден чаа, солун, ажыктыг чүүлдерни доктаа­мал дилеп турар. Бичиилерге немелде кичээлдер база бар: чурулга, ыры, каратэ, салааларын ажылдадыры (моторика). 
Уругларның аажы-чаңы аңгы-аңгы. Могаттынып, кылыктанып, ыглай-даа берген таварылгада бичии кижини көгүдүп, алаактырып, оожуктурар. Кончуур деп чүве турбас ужурлуг. Уруг бүрүзүнге тускай хамаарылганы тургузар. Бичиилер колдуунда-ла чараш, чаптанчыг, сонуургак. Оларын Оюмаа Олеговна шөлээлеп чорааш, дыка сактыр, бо-ла дүжей бээр. Бичии када көрбеске-ле өзүп быжыкканы аажок болур.
Ажылдап турары коллективи дыка эки. Садиктиң директору арга-дуржулгалыг башкы Алесия Александровна Бажина. Ол садиктиң ажылын билдилиг организастап, удуртуп турар. Шупту 14 бөлүкте ийи-ийи башкы бар, оларның аразында чаңгыс эр башкы ажылдап турар. Эр башкылар уруглар-биле ажылдаксаарга-даа, алыр акша-шалыңы шоолуг эвес ышкажыл. Өг-бүлелиг, ажы-төлдүг эр кижиге бир айда 12-13 муң рубль эвээшсимээр болуру чугаажок. Оюмаа Олег­овна амдыызында өг-бүле тутпаан болгаш, ол хире акшаны хоомайзынмайн турар. Черле шилип алган ынак мергежили база болур, кижизидип турар чаштарын каап-даа шыдавас. Ынчалза-даа кижиниң амыдыралчы планнары, күзелдери база-ла бар болгай. Ол угбазы сугда турар. Боду аңгы чурттаар оран-сава садып ап азы квартира хөлезилеп алыр харык кайда боор, ол хамаанчок, далай кыдыын­че дыштаныры безин айтырыг адаанда. Ам дээ­резинде ажыл тывылбас берге үеде ол-даа болза эки-дир деп, сеткилинден өөрүп четтириишкинниг олурар. 
Аныяк башкының бодунуң сонуургалдары дээр болза, ол чуруурунга, танцылаарынга ынак, хостуг үезинде бодунга идик-хеп даараар. Эң-не улуг сонуургалы – номчуттунары. Черле бичиизинден-не номдан салдыкпас. Аажы-чаңы кижизиг, топтуг, эш-өөрзүрек, ажык, чазык. 
Уруглар-биле ажылдаарга, аңаа чиик, ооң-биле чергелештир харыысалга улуг болбайн канчаар. Бичии уругларның энергиязы дыка көвей, кончуг шимченгир, оларны таптыг карактавас болза хоржок. Ада-иелери база уругларының кижизидилгезинге идепкейлиг киржип турар. Оюмаа Олеговна чүже сагыш салырын ада-ие бүрүзүнге аңгы чугаалап берип турар. Өг-бүлезинде уруг­­ларын эки кижизидип турар, оларның сайзыралынче улуг сагыш салыр улустуң ажы-төлүнүң чүве билип алыры дүрген, өөреничели кончуг. Олар школага баргаш база эки өөредилгелиг болур.
Өг-бүлеге-даа, садикке-даа бичиилерни эки өөредип, кижизидип, бедик сайзыралдыг кылдыр белеткээринден кижиде угундан дазылдандырган үндезиннер быжыг болур, ооң салдарындан кижиниң келир үедеги амыдыралы, салым-чолу кол хамааржыр. Бөгүнгү чаштар – Тываның келир үези, идегели, бүзүрели. Ынчангаш Оюмаа Олеговна Шүңнейниң мергежилинге удуртулга болдуруп чоруур дүрүмү: «Уруглар – амыдыралдың чечектери. Ынчангаш оларның чечектелдир сайзыраарын чедип ал. Ынчан олар харыызынга долгандыр турар делегейни чечектелдир хөгжүдер». 
Надежда Эргеп.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.