1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

СОЦИАЛ ЧЕТКИЛЕР ДАМЧЫШТЫР...

Амгы эртем-технологияның сайзы­раңгай үезинде соталыг телефон, смартфон, интернет амыдыралдың бир чарылбас кезээ болу берген. 
Интернеттиң аргалары кызыгаар чок, делегей делгемнериниң ырак-чоок девискээр­ле­рин чыыра тыртып эккелген деп болур. Медальды ийи талалыг дээр болгай. Бир талазында, делегейниң кайы-даа булуңунда чурт­тап турар эш-өөрү, дөргүл-төрели, бизнес-партнерлары-биле харылзажырынга, са­дыг-саарылга кылырынга дээш оон-даа өске ажыл-херекке ажыктыг болгаш эптиг. Ийи тала­зында, интернет дамчыштыр уругларга, аныяктарга хоруглуг сайтылар тыптып, оларның психиктиг кадыкшылынга багай сал­­­дар чедирип, кем-херек үүлгедиринче ыда­лап турар таварылгаларны база кибер халдаашкыннар кылыр аргаларны ажыдып турар. 
Сөөлгү үеде Россияда хоруглуг террорис­чи организация Ислам күрүнениң (ИГИЛ) ше­риглериниң одуруунче аныяктарны социал четкилер таварыштыр кыйгырып, көгүдүп турар таварылгалар ада-иелерни дүвүредип ту­рар. Россияның, делегейниң аңгы-аңгы өөре­дилге черлеринче дээди эртем чедип алыр дээш чорупкан уруглар ИГИЛ-диң көгү­дүүш­күнүнге алыспайн баарынга бүзүреп болур бе? Аныяктар социал четкилерде бот­­та­рының дугайында медээлерни, фото-чу­руктарны хөйү-биле салып турар. Ислам күрүнениң шерииниң арга-дуржулгалыг пси­хологтары (көгүдүкчүлер) ол бүгүнү көрүп, олар­ның «кошкак» талаларын тып, сайгарып турар. 
Москаның күрүне университе­диниң филология факультединиң студентизи Варвара Караулованы Ислам күрүнениң шериинче кирер деп турганы дээш буруудадып турар. Ол ат-сывын долузу-биле өскер­­тип алган. Варвара социал четкиге мусульман чүдүлгелиг кижи-биле чагаалажып тура, ислам чүдүлгени сонуургааш, ооң салдарын­га алзыпкан. Эрткен чылдың май айда Варвара Сирияже бүдүү дезер деп турда, ачазы уруун эгиткен. Ынчалза-даа ол виртуалдыг «өңнүү-биле» сырый харылзажып, чагаалажырын соксатпаан. Ислам чүдүлгеге алыс­кан кижилер-биле чүгле арга-дуржулгалыг психотерапевт эмчилер үр үе дургузунда ажылдап, биеэги чуртталгазынче эглиринге дузалап болур.
Радикал ислам чүдүлгелиглерге алыс­каны база террорисчи организацияның кежигүнүнче киргени дээш Варвара Карауловага хамаарыштыр кеземче херээн оттуруп, буруудадыр болза, ол 10-дан 20 чылга чедир шииттирип болур. Амгы үеде судтуң шиитпири езугаар ол истелге адаанда турар деп «Аргументы и факты» солунда бижээн. 
Россияда хоруглуг террорисчи организация Ислам күрүнениң шериглериниң оду­­руунче назы четпээн уругларны безин көгү­дүп эгелээнин төп каналдарда көргүзүп, солуннарда бижээни дүвүрелди оттуруп турар. Угаан-медерели чедир бышпаан уруг­ларны социал четкилер таварыштыр хаара тудары белен. 
Тывада база хөй-ниитиниң дүвүрелин болдуруп турар бо-ла бүгүнүң дугайында 2016 чылдың декабрь 6-да үнген №141 «Шында» бижээнивисти демдеглеп, кысказы-биле база катап сагындырып көрейн. 
Приволжье шериг округунуң судунуң шиитпири-биле Омск хоорайда Сибирьниң күрүнениң күш-культура болгаш спорт универ­ситединиң студентизи Сылдыс Ооржак терро­рисчи үүлгедигже кыйгырыг кылып, ону деткип турганы дээш буруудаттырып, 100 муң рубльге торгаткан. Ооң Кызылга келгеш, интернетте «ВКонтакте» социал четкиге бодунуң ат-сывын өскерткеш, соталыг телефон дамчыштыр террорисчи ажыл-чорудулгаже кыйгырып турар медээлерни тарадып эгелээнин Россияның Айыыл чок албанының Тыва Республика талазы-биле эргелели илереткен. 
«Хизб ут-Тахрир аль-Ислами» делегей чергелиг террорисчи организация Россияда хоруглуг деп шиитпирни РФ-тиң Дээди Суду 2003 чылдың февраль 14-те үндүрген. 
Россияның Айыыл чок албанының Тыва Республика талазы-биле эргелели Кыргыз­танның хамаатызы Азамат Касымбек биле Таджикистанның 29 харлыг хамаатызы Наим­джон Кодировка хамаарыштыр кеземче херээн оттурган болгаш истелгени чоруткан. Олар «Хизб ут-Тахрир аль-Ислами» делегей чергелиг террорисчи организацияның кежи­гүннери. Москваның шериг округунуң судунуң шиитпири-биле Азамат Касымбек дээрзин 5 чылга хосталгазын казып, кеземчени шыңгыы чурум-негелделиг колонияга эрттирер кылдыр шииткен. 
ТР-ниң Дээди Суду 2015 чылдың февраль 27-де Наимджон Кодировка хамаарыштыр террорисчи организацияның ажыл-чорудулгазының киржикчизи дээш 5 чыл 4 айга хосталгазын казып, кеземчени шыңгыы чурум-негелделиг колонияга эрттирер кылдыр шииткен. РФ-тиң Дээди Суду шииттирген Наимджон Кодировтуң аңаа хамаарыштыр судтуң шиитпиринге чөпшээрешпейн, удур киирген  хомудалын 2015 чылдың май 26-да өскерилге чок арттырган.
Шииттирген хамаатыларның бирээзи Кызыл хоорайга номнар, солуннар тарадып, а өскези ногаа, чимистер садып ажылдап турган. 
Моон алгаш көөрге, Тывада өске күрү­не­­­­лерниң хамаатылары террорисчи ше­­риг­­лерниң одуруунче чаңгыс чер-чурт­туг­ларывысты көгүдүп, бистиң аравыска чурттап турган таварылгалар бар. Ооң уламындан Россияның девискээринде студентилерни интернетте социал четкилер дамчыштыр база эвилелдеп эгелээнин бодап кээрге безин коргунчуг, айыылдыг. 
Россияның аныяктарын, назы четпээн уругларын Ислам күрүнениң шериглериниң одуруунче интернет таварыштыр эвилелдеп көгүдүп турар таварылгалар көвүдеп турар болганда, аңаа хамаарыштыр профилактиктиг, өөредиглиг кичээлдерни школалар, ортумак, дээди өөредилге черлеринге эрттирер айтырыг чайгаар-ла тургустунуп кээр. Олар радикалдыг исламның өөредиинге алзып, ооң айыылының дугайында долузу-биле медереп билбейн баарының түңнелдери айыыл­дыг байдалдарга чедирип болур дээр­зин утпаалыңар. 
Интернетте аңгы-аңгы социал четкилерде өске күрүнелерниң хамаатылары өңнүктежир чагыгларны киирген болур. Оларның хөй кезииниң фото-чуруктарын көөрге, дайын-чаа, боо-чепсек, өлүрүүшкүннер көргүскен болуп турар. Улуг улус бо таварылгада олар­ның-биле өңнүктежиринден ойталап кааптар. А назы четпээн уруглар бо бүгүнү сонуургап азы хөй виртуалдыг өңнүктерлиг болуксааш, оларны кадып ап болур болгай.
Россияда албан езузу-биле радикалдыг исламның өөредиинге алыскан 2000 ажыг кижи бүрүткеттинген. А туттурбайн турар улустарның саны та чеже? 
Шончалай  ХОВАЛЫГ. 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.