1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

Соңгулда кампаниязының үезинде этика болгаш эрге-хоойлу культуразын сагыыры чугула

 

Сайзыраңгай кижилерге этиканың принциптери, нормалары болгаш дүрүмнери чокта, аразында чугаалажыры берге. Ол чокта азы оларны сагывайн тургаш, улус чүгле боттарының сонуургалдарының дугайында сагыш човаар дээш, кымны-даа, долгандыр турар чүүлдерни-даа эскербейн баар, бодун долгандыр турар чүүлдер-биле удур-дедир харылзаазын чидирер. Нии­тилелди этиканың нормалары болгаш бодун алдынарының дүрүмнери демнештирип, каттыштырып чоруур.

Этика дээрге өске кижи-биле кады ажылдажылганың үезинде бүгү талазы-биле чурумнуг кижи дээрзин тодарадыр дүрүмнерниң чыындызы-дыр. Этиканың сагыыр нормаларының ачызында кижилер бот-боттарының аразында харылзажып чугаалашкан соонда, кижи бүрүзү аңаа сеткилинден таарзынып чоруур апаар. Бир эвес этикетти, эвилең-ээлдек болурунуң дүрүмнерин сагывааны дээш, кара-бажыңче кирбес, торгаал акша төлевес-даа болза, эрге-хоойлулуг шиидилге системазы ындыг эвес болганда, моральдыг таладан улустуң чеме-халазы, бодунуң нүүрүнде, кеземче – яла ышкаш бооп болур.

Соңгулдалар дээрге күрүнениң демократия талазы-биле кол үнелиг чүүл­дериниң бирээзи-дир. Мында эң чугула чүүл дээрге, бирээде, Россияның 18 хар четкен хамаатылары шупту соңгулдаларга дең соңгуур эргелиг, а 21 хар чеде берген улус тус чер эрге-чагыргазының, азы болза, эрге-чагырганың федералдыг органнарынга соңгуттурар эргелиг. Россия Федерациязының хамаатызының назы-хары бадылаашкын хүнүнде 21 хар чеде берген болза, Күрүне Думазының депутадынга соңгуттуруп болур.

Ийиде, соңгулдаларның дорт болурунуң принциви база чугула, тодаргайлаарга, хамааты бүрүзү, дугуржуп бээр кижи чокка, бодунуң үнүн илередип, холунуң үжүүн салып, бадылаашкынга боду киржир (саазын бланкыда шилип алган кандидадының фамилиязының дужунга демдекти салып каар).

Эрге-чагырга төлээлээр органнарының шупту соңгулдалары чажыт бадылаашкын дузазы-биле болур, ону аңгы-аңгы техниктиг херекселдер дузазы-биле хандырып турар. Соңгукчуларның кымны соңгуп турары чажыт болурун магадылап турары ол. Өске арткан принциптер болза, соңгулда кампанияларының хевирлеринге, тодаргайлаарга, кандидат кижи кайыын, кайнаар, кандыг албан-дужаалче соңгуттуруп турарыл, оон хамааржыр. Россия Федерациязының Президентизи, Күрүне Думазының депутады, губернатор, тус черниң хоойлужудулга хуралының баштыңы, хоорайның мэри дээн ышкаш.

Соңгулда ажыл-чорудулгазының эң идепкейлиг болгаш сонуургалдыг кижизи дээрге күрүне эрге-чагыргазын төлээлээр органнарның база тус чер бот-башкарылга органнарының, бир болза, күрүнениң азы муниципалитеттиң албан-дужаалын ээлээр соңгулдаларынга киржип турар кандидат болур. Ол шимчээшкинниг, дүшкүүрлүг, күжениишкинниг ажылдаар апаар.

Соңгулдаларны эрттирер чурумну Россияның Конституциязында, Федералдыг хоойлуларда болгаш РФ-тиң Төп соңгулда комиссиязының  эрге-хоойлу нормаларында доктаадып каан.

Кандидаттың эрге-ажыктарлыг эрге-байдалы, ооң чуруму болгаш ажыл-чорудулгазы хөй кезиинде соңгулда ажыл-чорудулгазының ужур-утказында илереттинген. Ону түңнеп чугаа­лаар болза, соңгукчуларның болгаш чогуур соңгулда кампаниязының кандидаттарының аразында удур-дедир кады ажылдажылганы хандырар, бадылаашкын үезинде соңгукчуларга бодунуң бүзүреп турар кандидадын хостуу-биле шилиир арганы бээр. Соңгукчулар колдуунда депутатка кандидат кылдыр азы шилилгелиг албан-ду­жаалга үргүлчү бир-ле кижини боттарының составындан депшидип турар. Кандидат кижи, чогум-на, соңгукчунуң эрге-байдалы-биле соңгулдаларга киржип турар.

Соңгулда ажыл-чорудулгазының эрге-хоойлу культуразының талазындан көөр болза,  кандидаттарга тус­кай негелделерни тургузуп каан. Ол чүгле соңгулда ажыл-чорудулгазының (соңгулда кампаниязының киржикчилеринге) субъектилери болуп турарындан эвес, а күрүне эрге-чагырга төлээлээр органнарының составының кежигүнү болгаш тус чер бот-башкарылгазының органнарының, ол ышкаш шилилгелиг албан-дужаалдыг кижилер болганындан ындыг тускай негелделерни тургускан. Бир эвес оларны соңгуп алган таварылгада, олар шупту хоойлужудулганың, күрүнениң болгаш муниципалдыг башкарылганың адырынче кирип, аңаа эрге-хоойлу-биле ажылдаар апаар.

Россия Федерациязының Конститу­циязының 1-ги чүүлүнде бактаап чарлаа­ны болза, Россия дээрге республика эргелелдиг хевирлиг, федеративтиг, демократтыг, эрге-хоойлулуг күрүне болур. Бо билиишкиннерни практика кырында боттандырарынга хамаатының хоойлу-дүрүмнү сагып чорууру чугула, ол боду хоойлу-дүрүмнү күүседип, хоойлу-дүрүмнүг чорукту сагыыр болгаш эрге-хоойлулуг сагылга-чурумну быжыглаарынче чүткүлдүг болур.

Бөгүнде «хирлиг политика» деп билиишкинни делгеми-биле ажыглап турар апарган. Мында чугаа политиканың бодунуң дугайында эвес, а ону ажыглап турар технологиялар, аргалар дугайында чоруп турар.

- депутаттарга кандидаттарның ат-алдарын болгаш төлептиг мөзү-бүдүжүн бужартадып турар медээлерни массалыг информация чепсектеринге тарадыры;

- меге хоп-нүгүл үндүрүп тарадыры;

- бодунуң удурланыкчызының өмү­нээ­зинден агитация суртаал ажылы чору­дары («меге хуудус саазыннарны үндүрери»);

- конкурентилериниң агитация ажылдарын, хемчеглерин үзе кирип, өжегерээн шаптыктаары;

- депутатка кандидаттарның соңгулда мурнунда ажыл-херектерин эрттиреринге кылымал шаптараазыннарны тургузары болгаш оон-даа өске чүүлдер кылыры.

Шак ындыг технологиялар аңгы-аңгы хевирлерлиг бооп болур – кочу-шооттуг анекдотче кирер байдалдардан азы дорамчылаан хоранныг чуруктардан эге­лээш, «компромат (чараш эвес) чүүлдер тө каап чугаалаары» болгаш «дайзынның овур-хевирин» ажыы-биле тургузары. Оппонент – удурланыкчызының адынга хамаарыштыр колдуунда куду көрүп дорамчылаан хоп-нүгүл дыңнап чоруур бис. Ындыг аргалар «политиканың эптиг-эвилең чоруундан» ылгалбайн турар дээрзи билдингир, ынчалза-даа херек кырында олар дээштиг болуп чоруур.

Ол аргаларның аразында эң-не эскертингири болгаш практика кырынга эң ажыглаттынып турар чүүлдер дээрге бак сураглыг «компромат», хоозун дидир-дидир чугаалар болгаш хоп-нүгүл, сагыштыы-биле «будалдырар чугаалар», «амыдыралчы эвес калчааргай чорук» болгаш «кара оюн-баштак» болур.

«Компромат». Ооң элээн каш хевирлери бар:

Чартыы шын болуру – херек кырында болган барымдааларны соора азы чогаа­дып каан барымдаалар-биле холуштур тайылбырлаары;

Шын эвес болуру – шынга дүгжүп турар ышкаш, медээ шын болгу дег ышкаш сагындырар, чөптүг бадыткалы бар бооп болур хире-даа болза, херек кырында ол шын эвес болур;

Меге болуру – херек кырында шын болуп турган чүүлге дөмейлежир хире азы шуут дүүшпейн турар чүүлдүң дугайында ажыы-биле соора меге медээ бээри.

«Хоозун дидир-дидир чугаалар, хоп-нүгүл» Амгы үениң политика дүрүмүнде хоо­зун чугаа ийи аңгы хевирлиг: 1. компромат. 2. «нүгүлдээни дээш» кеземче сүрүүшкүн-биле санажыр апаары. Хоозун дидир-дидир чугааның болгаш хоп-нүгүлдүң  чугула кезээ дээрге дыңнап турар кижилерниң сагыш-сеткилин хөлзедири.

«Будалдырар чугаалар». Ооң хевирлери: бир политиктиң чугаалаан чүүлүн өскези чугаалаан кылдыр илередири; Бир политиктиң кажан-даа, каяа-даа чугаалап көрбээн сөстерин азы чугаа-до­маан ол кижи чугаалаан дижи бээри. Шак ындыг янзылыг будалдырган чугааларны болза, кандыг-бир политик кижиге азы ооң конкурентизинге хамаарыштыр таарымчалыг азы шуут таарымча чок байдалды тургузары-биле ажыглап турар.

«Амыдыралчы эвес калчааргай чорук». Бир политик кижиге ажыктыг болгаш ооң удурланыкчызынга шуут таарымча чок чугаа-домакты тургузары. Амыдыралчы эвес калчааргай чорук болза, херек кырында кандыг-даа шыңгыы салдарлыг түңнелдерни боттарынга чүъктевес улус­тарга эптиг таарымчалыг арга болуп турар.

«Кара оюн-баштак». Политика талазы-биле удурланыкчыларны баксырадыр чугула чепсектиң бирээзи – каткы-шоот­ка үндезилеттинген арга-дыр. Ол арга бодунуң кол сорулгазын чедип алыр: конкурентилерни шыңгыы политиктер кылдыр хүлээп көрбейн, оларны оюн-баштаа-биле улус хөгледир кижилер кылдыр көрүп чо­руур апаары. Ол политик кижиге азы ооң өг-бүлезиниң кежигүннеринге хамаарыштыр баштак анекдоттар, кожамыктар чогаа­дып эгелээрин оштап турар. Ол чүүлдер солуннар, интернет таварыштыр тарай бээр, СМС-чагаалар кылдыр идепкейлиг дамчыдып эгелээр.

Байдал, шынап-ла, нарын болгаш хөй талалыг-дыр. Ооң-биле чергелештир алыр болза, депутаттар болгаш шилилгелиг албан-дужаалдарже чүткүп турар улустуң ханы эки билиглиг болурунга харыысалгалыг хамаарылгазының, кандидаттардан-даа, соңгукчулардан-даа эскертинмейн турарын көрбейн баары берге.

Ынчангаш боттарында массалыг информация чепсектери болгаш өске-даа курлавырлары бар структуралар тодаргай түңнелдерни чедип алырынга херек кырында «кара» технологияларны ажыглаар аргаларлыг болуп турар.

Соңгулда кампаниязының үезинде депутаттар болгаш шилилгелиг албан-дужаалдарже кандидаттарның ат-алдарын бужартадыр меге медээлерни биле тура тарадып ажыглаарын болдурбайн көрээлиңер.

Соңгулда ажыл-чорудулгазының шупту киржикчилеринге хүндүткелдиг болгаш ажык болур принциптерге даянып алгаш, хостуг, шынчы болгаш эп-чөптүг соңгулдаларны эрттиреринге дузалажып көрээлиңер.

Күрүнениң күштүг хоойлужудулгаларынга болгаш хамааты ниити­лелдиң мөзү-шынарлыг болгаш бодун алдынарының этика нормаларынга дүүштүр боттарывыстың профессионал ажыл-чорудулгавысты кылып күүседип көрээлиңер.

Этика азы кижилерниң аразында эки-бак сөстер биле кыжырыышкын, хөй чугаа үндүрер, кижилерниң төрүттүнген аажы-чаңын уш-баш чок сөстер-биле азы ада-иезиниң төрүп каан овур-хевирин ажыглап тургаш кижини куду көрүп турар. Оон-даа өске кижини дорамчылап турар чүвелер.

Ынчангаш бо байдалды көрүп анализтеп тургаш, Тываның Хөй-ниити палатазынга шиитпирни хүлээп алгаш, тускай хамаарылга чок эксперт бөлүк тургустунган. Бөлүктүң кежигүннери: эртемденнер, чоннуң аразында бедик ат-алдарлыг кижилер, Тываның болгаш Россияның хөй-ниити палаталарының кежигүннери. Соңгулда үезинде сагышка таарышпас болуушкуннар көстү берзе, бистиң эксперт бөлүүвүс сайгарып көргеш, солун-сеткүүлге, радио-телевидениеге тарадып, Тываның чонунга дыңнадып илередир бис.

Чимит-Доржу Ондар,

ТР-ниң Хөй-ниити палатазының даргазы.

 

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.