1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

СПИД ААРЫЫНДАН ЧҮГЛЕ ӨЛҮР БЕ?

ВИЧ-инфекция — үр үеде уламчылаар халдавырлыг аарыг. Ооң халдаарының оруктары: эр-херээжен харылзаа кылганда, аарыг­ вирустар  бар ханны кижиже дамырлар дамчыштыр кутканда, халдавырлыг аарыг чыпшына берген медицина херекселдерин ажыглаанда, ижинниг чорааш, аарыг турган иезинден база ол ышкаш чаш төлдү иези эмзирип олурда, халдап болур. Аарыг кижи бүгү назынында халдавырлыг аарыгның үнер дөзү болуп артып каар. Аарыгның эге чадазы 2-ден 6 неделя чедир уламчылап, харын-даа хөй айлар дургузунда узамдыгып болур. 
ВИЧ-инфекция кижиже халдаанда, ол  мага-боттуң камгаланыр  аргазын чок кылып, СПИД (синдром приобретенного иммунодефицита) деп адаар байдалга чедирер. Аараан кижиге оон ыңай янзы-бүрү аар халдавырлыг аарыглар, онкологияның чамдык аарыглары дээп болур. ВИЧ-инфекцияны эмневес болза, 3-20 чыл чедир улам-на кедереп чорааш, аараан кижиниң өлүмү-биле доостур .
Тывада СПИД-тен аараан кижилерни эмнээр болгаш ол аарыгга удур баш бурунгаар профилактиктиг ажылдар чорудар төптүң эмчилери 1990 чылдан бо хүнге чедир дыка хөй ажылдарны кылып келген болгаш ам-даа кылып турар. 
Тывага СПИД-тен аараан кижини эмчилер бир дугаарында 1994 чылда тодараткан. Оон бээр эрткен 23 чылдарның дургузунда ынчаар аараан кижилерниң саны бо чылдың ноябрь 1-ниң көргүзүглери-биле 171 четкен. Оларның хөй кезии Кызыл хоорайда — 109, Каа-Хем кожуунда — 20, Кызыл кожуунда — 15 кижи болуп турар. 
Бо дыка дүвүренчиг байдалдың кан­чаар тургустунуп келгениниң дугайында тайылбырлап бээрин республиканың СПИД-ке удур төвүнүң клиниктиг эпидемиология салбырының эпидемиолог эмчизи Орланма Кызыл-ооловна Монгуштан база халдавырлыг аарыгларга удур ажылдап турар (инфекционист) эмчи Саяна Донгаковна Маргыыдан дилээн мен. Ам оларның тайылбырын номчуп көрээлиңер. 
Орланма Монгуш: 
— Сөөлгү чылдарда ВИЧ-инфекция талазы-биле байдал чүгле Тывада эвес, а харын бүгү Россияда дыка нарын болуп турар. Бо хүнге чедир чуртта ниитизи-биле 1 млн. 200 муң чыгыы санныг кижи ВИЧ-тен аараан болуп турар. Ооң иштинде Сибирь федералдыг округ ол аарыг талазы-биле Россияда бирги черде — 100 муң кижиге хамаарыштыр алырга, ооң көргүзүү чуртта ортумак көргүзүгден 2,5 катап хөй. 
ВИЧ-аарыглыг улустуң эң хөйү Иркутск болгаш Кемерово областарда болуп турар. Ылаңгыя Иркутск областа байдал дыка нарын — 100 кижиден-не ийи кижи аарыг азы ында ВИЧ — аарыглыгларның ниити саны 100 муң кижиге  онааштыр 2250. Кемерово областа 100 муң кижиге онааштыр көргүзүг — 2230. Бо дээрге дыка берге байдал-дыр. Ол ышкаш бистиң кожаларывыс Красноярск, Алтай крайларда, Новосибирск областа ВИЧ-аарыглыг улустуң саны 100 муң кижиге онааштыр 1000 ажа берги­лээн. Омск, Томск областарда байдал база оон дээре эвес. Бистиң эң чоок кожавыс Хакас Республикада 1972 кижи аараан. Ында ай санында 33-тен 60-70 чедир аарыг кижилер тодараттынып турар. 
Тываның көр­гүзүглери амдыызында чүгээр — 171 кижи ВИЧ-аарыглыг. Ол аарыг­ны янзы-бүрү аргалар-биле бодунга чыпшырып алган кижилерниң саны Тывага 2009 чылдан эгелээш дүрген өзүп эге­лээн (15 кижи), 2014 чылда 20 аарыг кижини тодараткан бис. 2015 чылда — 22, эрткен чылын аарыг 9 кижи илереттинген. Бо чылдың эрткен он айларында 17 кижиниң ханы ВИЧ-инфекциялыг болган. Ноябрь айда ийи кижи немей тывылган. 
ВИЧ-аарыгны Тывага баштай өске черлерден келген кижилер тараткан. Ол дугайын чугаалап-даа, парлалгага бижип-даа турган бис. Амгы байдал ынчангы үеде турганындан шуут өскерилген: бо хүнде Тывадан кайнаар-даа үнмээн, чорбаан, маңаа-ла турган кижилер, ылаңгыя тыва аныяктар, хөйү-биле аарып­ турар апарган. Ооң бир чылдагааны — чаңгыс хүнде азы хонукта хөлезиге берип турар кварти­ра­ларның Кызылда болгаш өске-даа черлерде көвүдээни. Ындыг бажыңнарга аныяктар чыг­лып алгаш, ара­га­лааш, эр-хе­рээжен харыл­заалар кылгаш, аарыг­лар чыпшырып ап турар. Кымның-биле кады турганын азы хонганын айтырарга, ооң адын-даа, телефонун-даа билбес болур. Ынчангаш аарыг тараткан кижилерни илередип, тывары дыка берге болуп турар.
Оон аңгыда мындыг чүүлдү база демдеглээр бодадым. Мурнуку чылдарда ВИЧ-аарыглыг кижилер ук аарыгны колдуунда эр-херээжен харылзаалар түңнелинде өскелерге чыпшырып, тарадып турган болза, ам наркотиктиг бүдүмелдер ажыг­лап, хирлиг шприцтер-биле дамырынче сыкыртынганындан аарып турар. ВИЧ-аарыгның Тывага ындыг арга-биле хөлчок неп­тереп болурунуң айыылы бар дээрзин бистер, эмчилер, билир болгаш чонга үргүлчү тайылбырлап турар бис. 
Сөөлгү ийи-үш чылдарда база бир дыка багай чүүл көстүп келген: эр кижилер аразында гомосексуалдыг харылзаалар кылгаш, ВИЧ халдадып ап турар апарган.
Ол халдавырлыг багай аарыгдан аараан­ 171 кижиниң аразында 14 хар четпээн ийи аныяк кижи база бар. 2004 чылда авазы чаш төлүн эмзирип тургаш, аарыг халдаткан. Чеди харлыг бичии кижи эрткен чылын Новосибирск хоорайга эмчи дузазы ап турган үезинде аарыг халдадып алган.
Каш чылдар бурунгаар бис ВИЧ-инфекцияны, ооң сөөлгү чадазы болур СПИД аарыгны 19-35 хар аразында аныяк­тардан колдуунда тып турган болзувусса (60%), ам 30 хардан 50 хар назылыг улустан илередип тур бис. Эрткен чылын 51 харлыг херээжен кижиден, 56 харлыг эр кижиден ол аарыгны тодараткан бис. Мындыг байдалда база эки чүве чок. Ол чүнү көргүзүп турарыл дээрге, аныяк улус аразында профилактика ажылы багай эвес чоруттунуп келген. А улуг назылыг кижилер бо ажыл-биле шоо­луг хаара туттунмайн турган. Ынчангаш бистер профилактиктиг ажылывыстың угланыышкынын элээн өскертип, улуг назылыг, ажылдавайн турар хамаатыларже, амыдыралы хирелиг, арагага сундулуг кижилерже углап, күштелдирип эгелээн бис.
Даңзыда кирген 171 кижиниң хөй кезии Кызыл хоорайда, Каа-Хем, Кызыл кожууннарда болуп турар. Ынчангаш  бо девискээрлерге янзы-бүрү угланыышкынныг хөй ажылдарны кылып чорудуп турар бис. Бо чылын Кызыл кожууннуң эмчилери, полиция ажылдакчылары-биле кады рейди­лер кылып, амыдыралы арай нарын өг-бүлелерге барып, хыналда шинчилгелерни удаа-дараа кылгылаан бис. Ажылывыстың түңнели эки: шинчип көргенивис 68 кижи шупту кадык болган.
Саяна Маргыы: 
— Аарыгның Тывада нептерээри үргүлчүлеп турар. Амгы үде диспансер учедунда 118 кижи бар. ВИЧ-аарыглыг 20 кижи  өлген. Оларның 11-и өкпе аарыын­дан мөчээн, 3 кижи бодунуң амы-тынынга четтинген, бир кижи шынары багай арага ишкеш, өлген. 
ВИЧ-инфекциялыг кижилерниң иммунитеди кошкаа­нындан оларның барык шуптузу өске янзы-бүрү аарыглардан аараан­ болур. Ындыг улусту кайы-даа эмнелгелерге шинчип, ханын ап, хынап тургаш, тодарадыптар. Оларны бис улаштыр эмнээр бис. Ылаңгыя туберкулезтан, гепатиттиң аңгы-аңгы аар хевирлеринден аараан кижилерниң саны хөй. Ындыгларны эрте дээре илереткеш, эки эмнээр болза, эттинип, үр чурттап болур. 
Бежен ажыг харлыг кырган-ава бис­те ам 11 чыл иштинде эмнедип келген, кадыының байдалы эки, уйнуктарын азыражып чоруп турар. Ол ышкаш 48 кижи эмненирин үспейн, бистиң дузавыс­ты док­таамал ап турарындан оларның байдалы база эки. Олар химия­лыг терапияны база үргүлчү ап, флю­орография-биле хыналданы чылда бир катап эртип турар. 
Бо хүнде аарыгның дөрткү чадазында келгеннерниң саны 70 ажып турар. (5-ки сөөлгү чадазы — СПИД, аңаа четкенде, кижи өлүр). Олар база-ла күштүг эмнерни ап, үргүлчү эмнедип турарлар. Аарыгның аар чадазында келген кижилерни эмнээринге күрүне дыка хөй чарыгдалды үндүрүп турар. Чижээ, бир кижини чылда эмнээринге 300 муң ажыг рубль чарыгдаттынар.
Хөй улус аразында кандыг-даа кижилер бар. Чамдыктары эмнениринден оспаксыраар, эмчилерден дезер, чаштыр, аарыын тодарадыптарга, улуг депрессияга (сагыш аарыы) таваржып, муңгараар-даа болгулаар. Амы-тынынга-даа четтине бээр. Ындыг кижилер-биле психологтар доктаамал ажылдап турар. 
База бир берге чүүл — ВИЧ-ин­фек­циялыг херээжен улустан төрүт­түнген чаштарны болгаш оларның аваларын камгалап, эмнээри. СПИД-ке удур ажылдаар төптүң тургустунганындан бээр аарыг 24 херээжен уруглар бо­жаан. Баш удур эмнээшкин хемчеглерин алганывыстың түңнелинде оларның төлдери шупту кадык төрүттүнгени өөрүнчүг. Чырык оранга көстүп келген чаш 1,5 чылда хайгааралга турар болгаш авазы ону эмиг сүдү-биле чемгербес ужурлуг. 
Тываның бүгү девискээринге ажылдап, чон ортузунга тайылбыр, профилактика ажылын доктаамал чорудуп турар бис. Ындыг-даа болза кожууннарның, хоорайларның удуртукчу ажылдакчыларындан эгелээш ында ажылдап турар чамдык эмчилерге чедир ВИЧ-аарыгга, СПИД-ке удур хемчеглерни доктаамал боттандырып чорудуп турарының чугулазын орта ожаап билбес, херекке албас болуп турары хомуданчыг. Чуртта болгаш республикада аарыг улам-на нептереп турар болганда, кижилерниң мындыг тоомча чок чоруу чоорту эртип, чогуур ажылдарны чер бүрүзүнге идепкейлиг чоруда бээр дээрзинге бүзүрээр-дир бис.
Эмчилерниң чонунга бүзүрелинге каттышпышаан, ВИЧ-инфекция, СПИД аарыгларның нептереп турарын, улуг-биче кижилерниң кадыынга ооң айыылдыын угаап-билгеш, тургус­тунуп келген байдалды док­таадып, экижидер дээш, болдунар-ла хемчеглерни ап чорударынче бүгү чонну кыйгырарын күзээр ийик мен.
Хенче-Кара  МОНГУШ.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.