1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

"СПОРТЧУ ЭЛИТА - 2018"

Декабрьның 18. Улусчу чогаадылга төвү. Республиканың күш-культура болгаш спорттуң тергииннеринге алдар болдурган «Спортчу элита-2018» байырлалы. 
Тываның спортчу төөгүлүг оруунга тураскааткан фото-чуруктар болгаш стендилер-биле каастаан фойеге чыылганнарның аразында кымнарны чок дээр: спорттуң хоочуннары, ат-сураглыг тренерлер, ылаңгыя национал идик-хевин кеткен, бөрттеринде  ат-алдарының деңнел демдээн айыткан мөгелеривис чоргаар базып турлар. Yрде көрүшпээн хоочун башкылар, тренерлер хол тутчуп мендилежип, куспактажып турда, өөрүнчүүн!
Сценада көдээ аалда малчын өг-бүле. Өгнүң ээлери кандыг-ла-бир хөлзээшкинге алысканы илдең. Чүү болуп турары ол – Телевизорну дүрген кывыс че, ачазы. Шак келди, ат болду!
– Ийе,ийе. Пульт кайыл? Бо ышкажыл, адыр-адыр, ы-хы, чеве! – дижип орда, телевизор шимээн-дааштыг шыыңайнып чоруй, көргүзе берген дег болган соонда, ийи кижи каш секунда иштинде көжүп кагды. Оон телевизорда хүреш көрүкчүлери-биле деңге «аарып» эгеледилер: 
– Оглум! Тут, тут! Охалаай! – деп, ачазы алгырып тур.
– Өршээ, өршээ! Күжүр оглумну, эр-хей! Ой-оой! – деп, авазы тейлеп тур.
– А, аа! Чаңгыс-ла сан! Чаңгыс балл четпейн барды ышкажыл! О! – деп, аданың човууртаанындан көрүкчүлер ам-на  кымның дугайында артистер ойнап көргүзүп турарын билип кааш, диңмиттии-биле адыш часкап харыылады. Ийе, бистиң артистеривис Артас Санааның  ава-ачазының ролюн ойнааны ол. Бичии болганда, оларның оглу Артас  аалынга чеде хонуп келди:
– Авай, ачай! Мен чанып келдим! Мөңгүн медальдыг чанып келди-им! – деп, ада-иениң мөге оглунуң ролюн Тываның алдарлыг артизи Мерген Хомушку ойнап үнүп келгени ол. – Мөңгүн медальды бурган меңээ чорутканы ол-дур, авай. Дораан-на алдынны эвес, а мөңгүннү. Менээргенип, кончуургай бербезин, ам-даа эки белеткенип, ажылдазын, дерин төксүн, төрээн чуртунуң ат-алдары дээш бүгү күжүн салып, демисешсин дээш ынчанганын билип кагдым. Ам-даа эки белеткенир мен, алдын медальга черле чедер мен! – дээн сөстерниң соонда база адыш часкаашкыннары чаңгыланы берди. Ынчалдыр делегей чергелиг маргылдаага ийиги черни ап, мөңгүн медальды чаалап эккелген Артас Санаага чыылганнар байыр чедирип, өөрүдү.
ТР-ниң аныяктар херекте­риниң талазы-биле болгаш спорт сайыды Адам Текеев күш-культураның болгаш спорттуң хоочуннарынга ба­йыр чедиргеш, суй белектерни сөңнеди. Ол дээрге Тывада ат-сураа шагда алгаан хоочуннарывыс Соян Сүге-Маадыр Кунгаевич (85 хар), Удумбара Чыргал-оол Александрович (80 хар), Иргашов Виктор Иванович (80 хар), Сандаков Канчыыр Сандакович (70 хар), Ондар Өргелээр Чүвүрекович (70), Тюлюш Октябрь Yнэнхөевич (70), Шогжал Хүлер-оол Монгушович (70) олар-дыр.
Номинациялар аайы-биле тиилекчилер: «Эң эки күш-культура башкызы» – Куулар Анзор Танаш-оолович; «Олимпийжи курлавырларның эң эки школазы» – «Олимп», директору В.Х. Түлүш; «ТР-ниң эң эки спортчу школазы» – «Кызыл хоорайның спорт школазы», директору Т.Б. Базыр-оол; «Эң эки уругларның болгаш элээ­дилерниң спорт школазы» – Тес-Хем кожууннуң уругларның болгаш элээдилерниң школазы, директору С.К. Чимбиян; «Эң эки спортчу команда» – Кызыл хоорайның хөккей командазы «Нойон»;
Ындыг бедик тыныш, деңнелге эгелээн кежээни спортчуларывыска байыр чедирген ыраажылар – ТР-ниң алдарлыг артизи Сайлык Оммун, Бэлла, Орлан Маржымал болгаш Кызылдың уран чүүл училищезиниң «Азас» ансамблиниң танцычылары уламчылады. Тываның Улустуң хөөмейжилери Андрей Монгуш биле Игорь Көшкендей ыр-шоору, хөөмей-сыгыды-биле аян туттулар.
Игорь Көшкендей сактып чугаалады: «Кыргыстанга көшкүн чоннарның байырлалы болуп турар үеде мен өөм ишти Айдысмаа-биле кады Чингиз Айтматовтуң чогаалынга тырттырган кинонуң хөгжүм бижидилгезинге киржири-биле ынаар чалаткан болгаш, ол байырлалды көөр аас-кежиктиг болган бис. 17 сая чурттакчылыг Бишкек хоорайга моол коллегам-биле кады байырлалдың киржикчилеринге аян тудар аас-кежиктиг болдувус. Ынчан дуңмам Айдың Монгушка байыр чедирер дээш үе-шак тударындан эпчоксунган кижи мен. Чүгле хөөмейлеп кааш, сценадан дүже берген мен. Ам чугаалап көрейн.
Кайгамчык улуг стадионга хүреш доос­туп турда чедип келгеш, кымнар артканыл дээрзин сонуургап айтырарымга, дөрт мөге арткан болду: Айдың Монгуш, Мерген Монгуш, Са­йын-Белек Түлүш база япон мөге. Хүн үнер чурттан (Япониядан) Хүн ажар чуртка чедир (Иран) делегейниң хамык шыырак дээн мөгелериниң аразындан тыва мөге шүглүп үнерге, чоргааранчыын чүү дээр! Мерген Монгуш үжүүрлешкен, Сайын-Белек Түлүш 3-кү черни ээлээн. Ба­йырлал соонда Бишкекке садыг-базар сонуургап, кылаштажып турувуста, бисти улус танып кааш: «О, тывалар, байыр чедирип тур бис!» деп, өөрүп, хол тудуп турарга, эктивис бедик, чоргаар кылаштажып турдувус. Ынчалдыр-ла сүлдеңер бедик, Тывавыстың адын бедик тудуп чоруңар, тыва мөгелер» – деп, ол йөрээл салды.
Спортчу байырлалга Тыва­ның Баштыңы – Чазааның Даргазы Шолбан Кара-оол киржип чедип келгеш, байыр чедирип сөс алды.
– Хүндүлүг чаңгыс чер-чурт­тугларым, спортчулар, спорт­туң аарыкчылары, хоочуннар! Бөгүн тыва спортка алдар болдурган байырлалда киржип турар-дыр бис. Байырлал-биле!
Тывалар төөгүден спортка хандыкшылдыг кижилер чорааны чигзиниг чок, чүге дизе олар кончуг шимченгир, эрес-кашпагай, коргуш чок дайынчылар чо­раан. Бир эвес олар ындыг чорбаан болза, биске Тыва чуртувус камгалаттынып артпас турган. Амыдыралдың кандыг-даа байдалында өгбелеривис чер-чуртун кагбайн, таварышкан бергелерни ажып эртип, ханын төп чорааш, салгалдарынга чер-чуртун арттырып шыдаан. Чер-чуртун олар ол хире ыдыктап чораан, ооң ат-алдарын бедии-биле үнелеп, кадагалап чораан. Өгбелеривистиң ол кайгамчык аажы-чаңын бистиң спортчу оолдарывыс уламчылап чорууру чоргаа­ранчыг. Өгбелеривис изеп каан оруу-биле оолдарывыс чоруп олурары аас-кежик. Өске хөй сан-түңнүг чонар-биле деңнээрге, бичии чон-дур бис ийин. Ол хиреде чер-чуртувус улуг, делгем. 170 муң кв.км девискээрлиг чурттап чор бис.
Чоокта чаа Соңгу-Осетия – Аланияга четтим. Аңаа болган делегей чергелиг улуг мөөрейге бистиң мөгелеривис шыы­рак киржип, 2-3 дугаар черни алдылар. Бичии, тар спорт залдыг улус болду. Ол хиреде делегей чергелиг маргылдааны эрттирип турарын магададым. Хоочун-даа, аныяк-даа кижилерниң демниин! Тар, тыныш чедишпес чыгыы залче олар кирип-ле, кирип-ле, сыңчып-ла турар болду. Дыка хөй кижилер байыр чедирип чугаалады. Шупту шыдамыы-биле дыңнаар улус болду. Бистиинге болза кандыг ийик бис. 3-4 минута чугаалап чорувуста-ла, «Хүреш! Хүреш!» деп көрүкчүлер  алгыржып туруп бээр ийик.(Көрүкчүлер аңаа чөпшээрешкени ол боор, каттыржып олурдулар.ред.)
 Сөөлгү үеде мени дүвүредип чоруур чүүлдү чугаалап көрейн. Хүреш үезинде аарыкчылар эвээжеп турар. Хүрешке ынаа­выс ханывыста, ол өгбелеривистен хан дамчып келген. Хүрешке ынак чаңывысты кагбас болзувусса, багай чүүлдерге – арагага, таакпыга, чыдыг чашпан тырттарынга алыспас бис. Ынчангаш спорткомплекстерин, спорт залдарын ам-даа немей тудаалыңар.
Спорт – чонувустуң келир үези. Аныяк-өскенге, өзүп орар салгалдарга спортчулар силерниң үлегер-чижээңер канчаар-даа аажок улуг. Ынчангаш улуг тиилелге чедип алган спортчуларывысты алдаржыдып турар ужурувус-даа ында. Спортка хандыкшаан кижи чедиишкинниг болур, акшаны-даа ажылдап алыр, ат-алдарны-даа чедип алыр. Чүгле дерин төп, хөй ажылдаар, белеткенир, багай аажы-чаңга алыспас ужурлуг. Спортчу быжыг туруш – хамыктың эгези. Спортчу чедиишкин дээрге команданың чедиишкини-дир. Спортчунуң болгаш тренерниң. Бир эвес «мен, мен» деп езуургап эгелээр-ле болза, спортчу чедиишкиннер-даа, чоннуң хүндүткели-даа дораан эстип чиде бээрин амыдыралда чижектерден көстүп тур. Кызымаккай, бергелерден чалданмас, бодун чагырып билир, угаанныг кижи чедиишкинниг чурттаар дээрзин салгалдарывыска дамчыдаалыңар – деп, спортчуларга, тренерлерге чагыг-сөзүн Шолбан Ва­лерьевич берип, үлегерлиг чемпионнарны, спортчуларның адын чоргаарал-биле адап, хөй спортчуларга болгаш тренерлерге шаңналдарны тывысты. 
Аныяктар херектериниң талазы-биле болгаш спорт сайыды Адам Текеевтиң ажылынга эки үнелелди берип, аңаа четтиргенин илеретти. Чазакка аныяктар агентилелин ажыдар деп турарын дыңнаткаш, ол талазы-биле ажыл эмгежок, ону арга-дуржулгалыг апарган Адам Текеев удуртуп шыдаар деп шиитпирге келгенин ол дыңнатты. Спорт яамызын аңгылап тургузар деп турарын болгаш ооң сайыдынга Субудай Радислав­ович Монгушту сүмелеп, ону деткиирин спортчулардан болгаш тренерлерден ол диледи.
Боттарының үлүүнде Адам Текеев биле Субудай Монгуш көргүскен идегел дээш, улуг харыысалганы онаап, бүзүреп турары дээш Ш.В. Кара-оолга өөрүп четтиргенин илередип, бүзүрелди шынзыдар дээш ажылдаарын аазады.
Кежээ Тываның Баштыңының тулган дээн  спортчуларга шаңналдары-биле байырлал доозулду. Бедик шаңнал-биле, хүндүлүг  спортчулар!
     Светлана ДАЧЫН-ХӨӨ.
Арслан АРАКЧААНЫҢ тырттырган чуруктары.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.