1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

СУБЕДЕЙНИҢ САЛГАЛДАРЫ

Декабрь 1. Эртенгиниң 9 шак. Кы- зылда 55 дугаар тускай мото-адыг- жы даг бригадазынга чаа өөредилге үезиниң байырлыг ажыдыышкынын барып көөрү-биле Кызылдың оң талакы эриинде ук бригаданың турары чаа ажыттынган шериг кезээнге фотокорреспондент В.Ф. Чадамба, чолаачы О.К. Успун болгаш бо чүүлдүң автору чеде бердивис.

Шериг хоорайжыгаштың чаны-биле эртип турган-даа болза, ооң кайы хире девискээрни ээлеп турарын эскербээн кижи болдум. Бир дугаар эрттирилгеге чеде бээривиске, ында машиналарны тургузуп каан, а машина оруун бетон блок- тар-биле дуглап каан болду. Ийи дугаар эрттирилгеге чеде бээривиске, байырлыг ажыдыышкынның аалчыларын манап ту- рар болгаш, кире бердивис.

Шериг кезээниң бетинде бажыңнар ча- нында чыглып алган турган хөй оолдарга чеде бергеш: «Байырлыг ажыдыышкын каяа болурул?» — деп айтырарымга: «Дуу ол 3 каът бажыңнар чанынга болур» — деп харыылаарга, улаштыр чорупкаш, ногаан кылдыр будаан үш каът бажыңнар-биле бүзээлеттинген ажык шөлче кирип келди- вис. Долгандыр турар ол бажыңнар шериг албанныгларның чурттаар казармалары болгаш кичээлдер эрттирер черлери бол- ду. Шериг албанныглар чыскаалыпкан, байырлыг езулалдың эгелээрин манап, дурт-сыны согун дег апарган турлар. Чыскаалдың мурнунда оң талазында автомат туткан 3 хүндүлүг таңныылдарга чеде бергеш, аттарын айтырарымга, чүгле карактары борбаңнаар. Ам, ынчан чүгле кайда келгенимни медереп билдим.

Шөлдүң барыын талазында шериглер чыскаалы, а чөөн талазында индир. «Деңнежиңер! Томаанныг!» деп команда дыңналган соонда, Тываның 55 дугаар тускай мото-адыгжы даг бригадазының ко- мандири генерал-майор А. Хоптяр шериглер-биле мендилешти. Харыы дыңналган соонда, ол чаа өөредилге чылы-биле байыр чедиргеш, «хостуг» деп команданы бергеш:

— Чаа өөредилге үезиниң эгелээнинге тураскааткан митинг ажыттынган дээрзин чарлап тур мен – дээрге, Россияның күрүне гимни шөлге чаңгыланып үндү. Байыр че- дирери-биле сөстү 44 дугаар ниити шериг армиязының штавының начальниги гене- рал-майор Р. Муратовка берди.

— Эргим эштер офицерлер, прапор- щиктер, солдаттар болгаш сержантылар, хүндүлүг аалчылар! Бөгүн, декабрь 1-де, РФ-тиң Шериг күштеринде чаа кышкы өөредилге үези эгелеп турар. Ону бүгү делегейде политиктиг нарын берге үеде чаа өөредилге үезиниң ажыдыышкынын демдеглеп турар-дыр бис. Бо хүн төөгүге уттундурбас артар — деп, ол демдеглээш, тыва улустуң Ада-чурттуң Улуг дайынынга киирген үлүг-хуузун онзалап чугаалады.

Тыва Республиканың Чазааның Даргазының оралакчызы А. Дамба-Хуурак, Тывада афган дайынының хоочуну Л. Кара-оол, Камбы-лама эргелелинден Лопсан Чамзы башкы болгаш православ шажынның төлээлери, ада-иелер байыр чедирген.

Бо бригаданың дайынчызы, взвод командириниң оралакчызы биче сержант Айдемир Мартый-оол эш-өөрүнүң мур- нундан төрээн республиказында шериг албаны эрттирип чедип келгенинге өөрүп турарын чугаалап, ат-сураглыг шериг өгбелеринге төлептиг болурунче эш-өөрүн кыйгырган.

Чурук тырттырар аппараттар, видео- камералар туткан кижилер хөй. Оларның аразында шериг хептиг кижиге чеде бер- геш, сонуургап айтырарымга, бо шериг бригадазының типографиязының шериг албанныг ажылдакчызы, улуг сержант Ай- Даш Мөге-Хүрең болду. Бо типографияда хамааты албан-хүлээлгелиг 4 болгаш шериг албанныг 1 кижи ажылдап турар. Коллегамның ажыл-ижинге чедиишкиннер- ни күзээш, «Казармаларга шериг албан- ныглар шупту өг-бүлелери-биле чурттаар бе?» — деп айтырдым. «Чок. Чүгле кожуун- нардан келген шериг албанныглар маңаа чурттаар» — деп кыска харыы алдым.

Нижнеудинск хоорайга бичии уруг чиде бээрге, ону дилээринге дузалажып, шылгараан ийи дайынчы Алексей Оюн, Эрес Хомушкуну чыскаал мурнунче кый- гыргаш, генерал-майор хол тудуп байыр чедирди. Мээң-биле кады чораан «Шын» солуннуң ажылдакчылары анаа дайынчы кижиге генералдың холун тудары дыка улуг хүндүткел-дир дээрзин дораан дем- дегледилер. Ам артында төрээн республиказынга баштайгы байырлыг чыскаалга ынчаар ады диңмиттелири дайынчыларга дыка улуг сорук кириишкин.

Бо ийи дайынчы-биле ужуражыры- биле хайгыылчылар взводунга чеде бээримге, взводтуң командири капитан Иван Мельников мени уткуп алды. Бир кичээлдээр өрээлге мени киирип эккелгеш: «Маңаа манаңар, ам ол ийи оол чедип келирлер» — дээш кичээл эрттирери-биле чорупту.

Калбаа 3 метр узуну 6 метр хире өрээлде эт-сеп чаа, ында «Т» деп үжүк хевирлиг салган стол болгаш шкафтар бар. Бо өрээл кичээл эрттирер хире эвес, а командирниң өрээли хевирлиг. Удаваанда Эрес Хомушку бо кирип келди. Ол узун эвес дурт-сынныг, чазык арын-шырайлыг кижи болду. «Эки буянныг чүүлдү кылып, шылгараан-дыр силер. Ол хүннүң дугайында чугаалап берип көрүңерем» — деп дилээримге:

— Ол хүн дежурный турган бис. «Бистиң турган кезээвистен ырак эвесте суурда бичии уруг читкен, ону дилээринге дузалажыңар» — деп дүне дыңнадыг келген. Дүрген кеттингеш, ол суурга чет- тивис. Ол уругну мен-даа, Алексей-даа тып албаан, ол дилээшкинге киришкен хөй кижини шуптузун шаңнаар эвес, команди- ривиске: «Ийи кижиниң адын бериңер» — дээн дилег кирген. Бис ийи ынчалдыр командиривис ачызында маадыр атка чедингенивис ол-дур. А бир эвес ындыг байдал тургустуна бээр болза, бо брига- дада кым-даа ындыг маадырлыг чорукту кылырынга белен деп бодаар мен – деп, дайынчы Эрес Хомушку чугаалады.

Эрестиң соондан көрүп тургаш, взвод командири капитан Иван Мельников-биле кыска чугаамны сактып турдум.

— Мында хайгыылчылар, часпас адарлар (снайперлер), саперлар (мина тып, арыглаарлар), артиллеристер, мото- адыгжылар болгаш химиктер (химиктиг чепсек талазы-биле мергежилдиглер) бар. Оларның кажы снайпер, сапер дээн ыш- каш медээ — шериг чажыды-дыр. Бичии дурт-сынныг маадыр дилеп тур силер бе?! Чо-ок. Көөрге, узун эвес дурт-сынныг… тыва оолдар ханындан дайынчылар-дыр. Бир чүвени сегирип алганда, эчизинге че- дирер, черле салбас. Ындыг кижилер-биле хайгыылче баары бүзүрелдиг. Сүбедейниң салгалдары шыырак-ла! – дээнин сетки- лимге таалап дыңнадым.

Капитанның чугаазында дег эрес бо- луп, Сүбедейниң, Шойгунуң ат-алдарын бедик тудуп, кезээде белен болуруңарны күзедим, дайынчылар! Силерниң ол билиглериңер дайын шөлүнге кажан-даа ажыглаттынмас, кезээде чүгле тайбың делгерээр болзунам!

Айлаң ДАРЖАА.

Владимир ЧАДАМБАНЫҢ тырттырган чуруу.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.