1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

СҮР-КҮЖҮНҮҢ ДЕМДЭЭ

Россия Федерациязының Күрүне тугунуң хүнүн бистиң чуртта чылдың-на август 22-де калбаа-биле демдеглеп эрттирип турар. 
Ол туктуң күрүнениң сүр-күжүнүң демдээ бооп тургустунуп келгениниң төөгүзү узун болгаш нарын. Төөгүчүлерниң шинчилээни-биле алырга, орус күрүнениң тугу XVII-XVIII вектерниң ортаа үезинде тыптып келген. Петр I хаанның адазы Алексей Михайлович Романовтуң хааннап турган үезинде «Орел» деп баштайгы шериг орус корабльге орус күрүнениң ак, көк, кызыл өңнерлиг тугун эң-не баштай көдүрген. Ол тук-биле ук корабль үр эвес эжиндирген. Хаанның эрге-чагыргазынга удур тура халышкан, Степан Разинге удурткан орус тараачыннарның тура-халыышкынын базарынга киржир дээш, корабль Волга хемни куду эжиндирип баткаш, Астрахань хоорайның чоогунга болган тулчуушкунга киржип турда, тараачыннар ону тугу-биле кады өрттедипкеннер.
Орус күрүнениң тугунуң чүге ак, көк, кызыл өңнерлиг болганынга хамаарыштыр догааштырыг төөгүде бар. «Орел» корабльди туткан голланд инженер Давыд Бутлер дээрзи  баштайгы шериг корабльге Голландияның тугу-биле өңнеш тукту киискидерин хаанга саналдаан. Орус тук голланд тукка шуут дөмей болбазын дээш, өңнүг дилиндектерни солуй даараан. 
Орус күрүнениң ак, көк, кызыл үш өңнүг тугун албан езузу-биле доктааткан хаан Петр I хаан деп төөгүчүлер демдеглеп турар. Орус күрүнениң корабльдеринге ак, көк, кызыл үш өңнүг тукту киис­кидип көдүрериниң дугайында чарлыкты бо хаан 1705 чылдың январь 20-де үндүрген, туктуң кандыг янзылыг боорун саазынга чуруп көргүскен. Туктуг үстүү талазында ак өң – ачы-буянныг ак сеткилди, ортузунда көк өң – шынчы чорукту, адаа талазында кызыл өң күштү болгаш маадырлыг чорукту илергейлээн. 
Совет эрге-чагырга үезинде күрүне тугунуң өңү кызыл турган, ынчалза-даа ол Россияның эвес, а Совет Эвилелиниң тугу.
1991 чылдың август айның сөөлгү хүннеринде ССРЭ буступ дүжүп турда, август 22-де РСФСР-ниң Дээди Совединиң кежигүннери РСФСР-ниң үш өңнүг национал тугунуң дугайында доктаалды хүлээп алган. Күрүне эргилдезиниң үезинде үскүлежиишкиннерге амы-тынындан чарылган хамаатылар дээш кажыыдал митингизинге ак, көк, кызыл өңнерлиг кончуг улуг тукту ол-ла хүн эккелген. Бо чүүл Россияның бот-догуннаан чоруунуң талалакчыларының санын көвүдеткен, эрге-чагырга ээлээринге Борис Ельцинге ажыктыг болган.
1994 чылдың август айда РФ-тиң Президентизи Борис Ельцин Россияның Күрүне тугунуң хүнүн байырлап эрттирер дугайында чарлыкка атты салган. «Российжилерниң хөй салгалдарының ат-алдар-биле бүргеттинген үш өңнүг российжи төөгүлүг тукту күрүне тугу кылдыр 1991 чылдың август 22-де катап эгиткени-биле холбаштыр база Россияның хамаатыларының амгы болгаш келир үеде салгалдарын күрүне сүлде демдектеринге хүндүткелдиг чорукту кижизидер сорулга-биле док­таадырым болза: Россия Федерациязының Күрүне тугунуң байырлалын доктаадыр болгаш ону август 22-де демдеглээр» деп ында бижиттинген.
Ельцинниң бо доктаалы үнген-даа болза, элээн үр үе дургузунда август 22-ниң хүнүн Россияның Күрүне тугунуң хүнү деп чон, аңгы-аңгы чергениң эрге-чагыргалары шоолуг-ла кичээнгейге албайн турган. Владимир Путин Россияның Президентизи апарган соонда күрүнениң сүлде демдектериниң ужур-утказынче шыңгыы кичээнгей салып, ону чон ортузунга тайылбырлап, Россия Федерациязының Күрүне тугунуң хүнүн демдеглеп эгелээн. Амгы үеде Россияның күрүне тугунуң хүнүн бүгү чурттуң девис­кээринге калбаа-биле демдеглеп турар апарган. 
Тыва база Россия Федерациязының составында республика болганда бистиинге Россияның Күрүне тугунуң хүнүнде ук туктуң ужур-утказын кижилерге тайылбырлаар, күрүне тугу-биле холбаалыг езулалдарны эрттирерин көргүзер сорулгалыг хемчеглерни эрттирип турар. Эң ылаңгыя бо чылын Тыва Республикага Россия Федерациязының Күрүне тугунуң демдеглеп эрттирериниң хемчеглери хөй болган. Ол хемчеглерни август 10-дан эрттирип эгелээн. Тыва Республиканың күрүне архивиниң ажылдакчылары «Тук Россияның күрүне сүлде демдээ» деп виртуалдыг делгелгени, Пушкин аттыг национал библиотекага «Төрээн чурт дугайында ырлар» деп ыры-хөгжүмнүг ужуражылганы дээш өске-даа хемчеглерни Культура одагларынга болгаш албан-организацияларга эрттирген. 
Россия Федерациязының Күрүне тугунуң хүнүнге болгаш Россияның ДОСААФ шериг-патриотчу организацияның тургустунганының 90 чылынга тураскааткан автоүнүүшкүннү республиканың ДОСААФ­ организациязы болгаш «Боевое братство» шериг-патриотчу хөй-ниити организация август 20-22 хүннерде эрттирип турар. Ооң киржикчилери август 20-де Кызылдан үнгеш, Бай-Хаак – Балгазын – Самагалдай – Эрзин маршрут-биле чорааш, элээди армейжилерниң шеригжиткен маргылдааларын, Ада-чурттуң Улуг дайынының, Афган болгаш Чечен дайыннарның киржикчилериниң дугайында көжүп чоруур делгелгени, концерттерни көргүзүп, лекция-беседаларны номчаан. Автоүнүүшкүннүң киржикчилери бөгүн кежээ Кызылга ээп келгеш, Россия Федерациязының күрүне тугунга тураскаат­кан хемчеглерге киржир.
Бөгүн, Россияның Күрүне тугунуң хүнүнде, Тываның найысылалы Кызыл хоорайның төвүнде Арат шөлүнге эртенгиниң 9 шакта Россия Федерациязының Күрүне тугун көдүрериниң езулалы болган. 
«Тываның болгаш Россияның күрүне сүлде демдектери» деп культура-массалыг хемчеглер республиканың хоорай-суурларынга болуп эртер. 
Шаңгыр-оол Моңгуш,
«Шынның» корр.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.